zoeken binnen de website

Gezonde prikkel is achterhaald

Jan Willem Boissevain

door: Jan Willem Boissevain | 13 augustus 2012

In de netwerksamenleving werkt het stimuleringsbeleid van overheid en bedrijven niet meer. Mensen halen voldoening uit wat zij zelf tot stand brengen.

Overheid en bedrijven willen gewenst gedrag stimuleren. Als je dat gewenste gedrag vertoont dan word je beloond. Meestal gebeurt dat in de vorm van geld. Je krijgt meer of betaalt minder. We noemen dat een gezonde prikkel. Deze wordt altijd top down toegediend. Maar op een gegeven moment werkt het niet meer en lokt de prikkel ongewenst gedrag uit. Dan spreken we van een perverse prikkel.

Perverse prikkel

Sommige prikkels hebben totaal geen effect. Niemand gaat minder drinken of autorijden door de omvang van de accijnzen op alcohol en benzine. En als het ons te gortig wordt dan bedenken we maatregelen die de pijn wegnemen. De leaseregelingen bijvoorbeeld stimuleren juist het rijden van zoveel mogelijk kilometers. Maar vaak hebben de prikkels een ongewenste uitwerking. De hypotheekrente aftrek was ooit bedoeld om het eigen woningbezit te stimuleren. Het heeft de bevolking met torenhoge schulden opgezadeld. De aftrek zit inmiddels volledig verdisconteerd in de huizenprijzen die veel hoger zijn dan in onze buurlanden die de aftrek niet hebben.

Het stimuleringsbeleid van de overheid heeft een averechts effect gehad. Mensen met grote villa’s profiteren van de aftrek. Starters komen niet aan de bak. Eigenlijk zou niet de schuld, maar de aflossing aftrekbaar moeten zijn. Andere prikkels met ongewenste effecten zijn de publicatiedruk in de wetenschap en bonussen in het bedrijfsleven. Publicatieprikkels resulteren in irrelevante publicaties en soms zelfs vervalsing van onderzoeksgegevens. En de bonussen in het bedrijfsleven hebben veeleer een contraproductief effect.

Onethische prikkel

Wij organiseren ons leven om de prikkels heen. Soms profiteren we er van. En anders vinden we wel een uitweg. Maar soms staan we met de rug tegen de muur. Dat lijkt het geval in de gezondheidszorg. Ik geef hier een voorbeeld van de eerste hulp. Als iemand onwel is geworden dan belt een omstander de alarmcentrale. Deze stuurt een ambulance die binnen 8 minuten bij het slachtoffer moet zijn. In het geval van een hartstilstand telt iedere minuut en moet snel worden geanimeerd. Daarom zijn in openbare gebouwen en bedrijven AED apparaten geplaatst. Burgers worden door het Rode Kruis getraind hiermee om te gaan en te reanimeren.

Het is daarnaast van belang dat mensen in de buurt van het incident worden gealarmeerd om snel in actie te komen. Dit kan eenvoudig via de smartphone. Deze houdt bij waar mensen zich bevinden. Die informatie kan worden opgehaald door de alarmcentrale die behalve de ambulancedienst ook gediplomeerde EHBO’ers in de omgeving kan waarschuwen. Dit is een omgekeerde 112 melding waardoor mensen elkaar kunnen helpen. De technologie is beschikbaar, maar de verzekeraars willen er vooralsnog geen geld aan besteden.

Overheid en bedrijven moeten leren loslaten

In de moderne netwerksamenleving werkt het stimuleringsbeleid van overheid en bedrijven niet meer. Top down sturing om gedrag te beïnvloeden wordt steeds minder geaccepteerd en werkt meestal averechts. De effecten van het sturen met geld zijn ook bijna geheel verdwenen. Overheid en bedrijven zullen moeten leren loslaten. Zij moeten zich beperken tot het scheppen van (wettelijke) kaders. De samenleving zal in toenemende mate zichzelf gaan organiseren. Mensen hoeven niet meer van buitenaf te worden geprikkeld. Zij halen voldoening uit wat zij zelf tot stand brengen in hun omgeving. En binnen die omgeving wordt sociaal gedrag beloond.

Jan Willem Boissevain is Partner Public Sector Logica Business Consulting

tags:

Reactieformulier

De met een * gemarkeerde velden zijn verplicht. U ziet eerst een voorbeeld en daarna kunt u uw bijdrage definitief plaatsen. Uw e-mailadres wordt niet op de site getoond. Reacties zonder achternaam worden verwijderd. Anoniem reageren alleen in uitzonderlijke gevallen in overleg met de redactie. U kunt bij de vormgeving van uw reactie gebruik maken van textile en er is beperkt gebruik van html mogelijk.