zoeken binnen de website

Kanttekeningen bij ‘Digitalisering Overheid’

door: Daan Rijsenbrij en Hans Timmerman | 20 juli 2022

Wij, twee IT-onderlegde burgers, zien op dit moment veel losse, waardevolle, digitale functionaliteiten ontstaan bij alle overheidsorganisaties. Dat klinkt veelbelovend. Deze losse digitale functionaliteiten zorgen echter voor ‘eilanddigitalisering’ als opvolger van de vroegere ‘eilandautomatisering’ oftewel een digitale lappendeken zonder integrale beleving.

Beeld: Shutterstock

Digitalisering is niet meer tegen te houden en is net als de computer niet meer weg te denken uit het functioneren van de overheid. Elke zichzelf respecterende organisatie – dus ook de overheid – heeft digitalisering hoog op de agenda staan. Maar digitalisering is geen doel op zich. Het is een ‘enabler’. Het logische resultaat van processen digitaal inrichten, besturen en integreren.

Integraal digitaliseren

Er zijn drie niveaus van digitale integratie die op elkaar voortbouwen: digitalisering van de oorspronkelijk analoge functies, digitalisering van de hieraan gekoppelde informatie-sturing en tenslotte de digitale transformatie als een ‘herstructurering op systeemniveau’ van al die nieuwe digitale mogelijkheden in infrastructuur en besturing. Digitale transformatie impliceert ‘integraal digitaliseren’ en is van de drie niveaus het moeilijkste. De voortgang van de omgevingswet is daar een voorbeeld van.

Digitaal transformeren is ‘integraal digitaliseren’.

Die komende transformatie is een integrale transformatie naar een data- en informatiegedreven overheid in al zijn verschijningsvormen, zowel naar de burger, de ondernemer en de (uitvoerende) ambtenaar toe. Dit is niet simpel en wellicht de moeilijkste stap van alle digitalisering. En is zonder digitale geletterdheid bijna niet te begrijpen, te plannen en te sturen.

Enkele uitgangspunten voor een moderne overheid

  • De overheid is er voor de burgers en het bedrijfsleven, niet andersom. Burger en bedrijf staan centraal. Dienstverlening op uitvoerend niveau wordt vanuit hun behoefte – nu en zeker de toekomst – ontworpen en in samenhang ontwikkeld.
  • Meer aandacht voor de uitvoerende ambtenaren. Digitale werkvormen zijn ideaal voor zelfwerkzaamheid en eigen regie. Iedereen kan meekijken hoe een dienst of product wordt gemaakt en geleverd: burger, bedrijf en manager. Plattere en zelf-organiserende werkvormen worden mogelijk. Terug naar de verantwoordelijkheid van de aanspreekbare individuele ambtenaar die de eveneens zelf verantwoordelijke en aanspreekbare individuele burger bedient.
  • De cruciale positie van de ambtenaren op uitvoerend niveau. Voor de uitvoerende ambtenaren dient een eenvoudig beeld te worden gemaakt van de werksituatie waarin zij (gaan) functioneren. Juiste en werkbare discretionaire bevoegdheden dienen te worden ingebouwd en gefaciliteerd met adequate IT-oplossingen.
  • De overheid dient meer ruimte tot initiatief te geven aan haar ambtenaren. De overheid heeft moderne besturings- en samenwerkingsmodellen nodig die passen in het digitale tijdperk, voor medewerkers en managers op alle niveaus.
  • De participerende, meedenkende burger. De overheid hoort platformen van alle digitale diensten ter beschikking te stellen die in gezamenlijkheid gebruikt kunnen worden door burgers, bedrijven en ambtenaren.
  • De geïnteresseerde burger. Burgers dienen te worden geënthousiasmeerd te participeren in het overheidsgebeuren. Zij dienen de ruimte te krijgen om de overheid te helpen en bij te sturen.
  • De zelf soevereine burger. De digitalisering van de maatschappij, en dus ook de burger, maakt dat die burger steeds makkelijker ‘zelf’ zijn/haar administratie op basis van een zelfbeheerde identiteit kan voeren. Mobiele apparaten maken het mogelijk dat een burger zijn/haar eigen digitale identiteit gaat beheren op basis van verifieerbare credentials die hij/zij van overheidsinstanties, bedrijven en organisaties bij zich draagt. Denk aan geboortebewijs, inschrijving in een gemeente, paspoort, rijbewijs, medisch dossier.
  • De dienstbelofte van de overheid. De overheid is dienstbaar aan de samenleving waarbij data de meest essentiële bron en basis van onze informatiemaatschappij is geworden. De burger dient zijn/haar eigen data te kunnen beheren en bij zich te dragen. Ook voor privacy bescherming is het erkennen van eigenaarschap van de burger over zijn/haar eigen data, een logische ontwikkeling.
  • Het functioneren van de overheid hoort begrijpelijk te zijn. De overheid hoort maximaal transparant te zijn. Combinatie, aggregatie en rapportage van data dient eenvoudig en transparant te geschieden opdat burgers, bedrijven, de Tweede Kamer en het kabinet weten hoe het overheidsapparaat functioneert.
  • Samenwerking. Er dient meer aandacht te worden geschonken aan de horizontale en verticale samenwerking. Ministeries, ZBO’s, provincies, gemeentes en waterschappen moeten van elkaar leren, samenwerken en goede oplossingen van elkaar overnemen, op basis van overheidsbrede – en Europese – normen en standaarden. Samenwerken is cruciaal om als samenleving succesvol te zijn en geldverspilling te vermijden.

De uitdaging

Digitaal transformeren is ‘integraal digitaliseren’. Een nieuwe – vooral datacentrische en architectuurgedreven – systematische opzet van de (reeds) gedigitaliseerde infrastructuur en de (reeds) geïnformatiseerde besturing daarvan, is nodig. Het samenbrengen van infrastructuur en besturing in één samenhangend digitaal weefsel is cruciaal.
Maar digitale transformatie is óók de acceptatie dat voor deze integratie over de hele overheid heen, bestaande deelprocessen deels wezenlijk moeten veranderen, inclusief verantwoordelijkheden, discretionaire bevoegdheden en governance.

Het data-gebeuren

Meten is weten, doch informeren is functioneren. Alles draait om informatie en het begrijpen en toegankelijk maken van die informatie. Het beschikbaar maken en stroomlijnen van die informatie is uiteindelijk wat een slagvaardige en goed functionerende organisatie maakt of breekt. Een geborgde informatievoorziening zelf, dient in feite reeds in wet & regelgeving te zijn benoemd en gekwalificeerd.

Voor een groot deel zijn overheidsorganisaties data-producerende en -vastleggende fabrieken.

Het maken van informatie is een vak. Hoe assembleer je data en informatie-subsets tot begrijpelijke, werkende en bruikbare informatieproducten? En hoe ga je vervolgens die informatieproducten in processen en organisaties gebruiken om waarde toe te voegen? Hoe beheer en onderhoud je die producten in hun levenscyclus tot en met recycling, vernietiging of archivering?

Data is slechts de grondstof van informatie. Net als fysieke grondstoffen vervuild kunnen zijn, geldt dat ook voor data. Data dient regelmatig gekeurd, geschoond, opgewerkt en gekwalificeerd te worden om betrouwbaar in informatieproducten te kunnen worden geplaatst en gebruikt. Voor een groot deel zijn overheidsorganisaties data-producerende en – vastleggende fabrieken. Aanvragen worden, naast wet- en regelgeving, getoetst aan reeds eerder verzamelde data en beantwoord in beschikkingen onderbouwd met data. Dit vereist een datacentrische structuur in alle architectuurvisualisaties. Onder data-management hoort ook de informatievoorziening over de informatievoorziening, ten behoeve van besturen en verantwoorden.

Data zijn van de burger

Voor elke burger wordt een eigen dossier aangelegd met alle relevante informatie, met alle communicatie (formulieren, emails, telefoongesprekken) en met alle besluiten van de overheid over hun leven en zaken. Alle data die de overheid heeft van, voor of over een burger, is van die burger, op beperkte veiligheidsdata na. Dit dossier moeten burgers volledig kunnen ingezien, bijvoorbeeld via mijnoverheid.nl. De overheid heeft een dienstbelofte en burgers hebben recht op het geïntegreerde beeld dat de overheid over hen heeft.

Om burgers in staat te stellen de samenleving waar zij deel van uitmaken – met name de wisselwerking tussen burger en overheid – te sturen en te controleren, is een fundamenteel andere architectuur randvoorwaardelijk. In een samenleving waar burgers centraal staan, zijn zowel de data als de processen om hen heen georganiseerd. In tegenstelling tot de oude architectuur, waar burgers niet in staat waren hun eigen data en informatie te beheren.

De overheid heeft een archiefverplichting!

De overheid heeft een archiefverplichting! De overheid moet zorgen dat relevante data en informatie voor de samenleving en het nageslacht behouden blijft. Enerzijds voor bewijsvoering, maar ook als waardevol erfgoed. De digitale archivaris heeft daar een essentiële rol bij; hij is de ‘formele eindgebruiker’ van data en informatie aan het einde van de levenscyclus (verantwoord weggooien of bewaren). Er mag ook geen ‘weesdata’ ontstaan, data zonder een ouder c.q. een bron en dus een eigenaar.

Discretionaire bevoegdheid

Discretionaire bevoegdheid is essentieel voor de menselijke maat op uitvoerend niveau. Maar het is niet wenselijk dat een beslisser de volle vrijheid krijgt in eigen handelen. Dan is het bijna zeker dat in dezelfde gevallen, er vaak andere uitkomsten zullen komen.
Om de discretionaire bevoegdheid onderbouwd in te vullen moeten beslisbomen opgesteld worden, eventueel aangevuld met data-analyse, kennismanagement en AI. Ambtenaren met discretionaire bevoegdheid horen te kunnen ‘spelen’ met data (data-analyse) al of niet ondersteund door AI.

In een datacentrische architectuur kunnen ambtenaren met no-code software ook hun eigen tijdelijke workflows bouwen en onderhouden om hun eigen werkzaamheden beter te kunnen uitvoeren. Die ambtenaren met discretionaire bevoegdheden vormen in feite het moderne front-office en de kantooromgeving. Het kantoor in het digitale tijdperk is dynamischer en heeft goed geoutilleerde persoonlijke digitale werkruimtes. Daarnaast is er van hiërarchische besturing nauwelijks sprake.

Burgers

Idealiter zou de overheid recht moeten doen aan de persoonlijke omstandigheden van iedere burger. ‘Recht doen’ betekent: regels op maat toepassen. De relatie tussen burgers en overheid is te karakteriseren door:
  • Rechtmatig (strikt voldoen aan de regels) versus doelmatig (het efficiënt helpen van de burgers).
  • Individuele rechtvaardigheid versus massa verwerking.
  • Zichtbaar borgen van rechtsgelijkheid.
  • De burger begrijpen en anticiperen op mogelijke moeilijkheden voor de burger.

De overheid dient maximaal transparant te zijn naar burgers en bedrijfsleven. Dat geldt in het bijzonder voor de werkwijze bij discretionaire bevoegdheid. Ondoorzichtige algoritmen zijn verboden. Maximaal gebruik van overheid.nl.

Gaan we nu eindelijk naar een ‘civil society’? Of naar iets als het Finse model waarin de overheidsstrategie voor het openbaar bestuur een ‘dienstbelofte’ is aan de burgers, gericht op het versterken van de aanwezigheid van het openbaar bestuur in het dagelijkse leven van de Finse bevolking in het hele land. Op basis van deze doelstelling stelt Finland dat het de beste ‘public administration of the world’ wil hebben. Een mooie uitdaging om als Nederlandse overheid bij aan te sluiten.

De regering gaat actief silo-mentaliteit tegen en minimaliseert dubbel werk in het rijksbestuur.

Een sterk openbaar bestuur ondersteunt het functioneren van de rechtsstaat en legt de basis voor de ontwikkeling van mensgerichte overheidsdiensten. Dit vraagt optimale digitale toegankelijkheid en gebruik van gewone taal in de administratie. De regering gaat actief silo-mentaliteit tegen en minimaliseert dubbel werk in het rijksbestuur. Openheid van openbare informatie als overkoepelend informatiebeleid, is vanzelfsprekend. Ook de verplichting tot gebruik van open data en open source software voor openbare informatie bronnen zou usance moeten zijn, tenzij er zwaarwegende gronden zijn om dat niet te doen.

Menselijke Maat

De menselijke maat hoort op de voorgrond te staan, zeker waar het het gebruik betreft van IT, data en algoritmes. Menselijke maat staat voor het begrijpen van de context van een individu en ethisch verantwoord bezig zijn richting de burger. Dat wil zeggen dat je niet etnisch profileert, niet discrimineert, dat je transparant bent en dat je op een begrijpelijke manier kunt uitleggen waarom je wel of niet een besluit hebt genomen.

Menselijke maat is een zeer breed begrip. Zij hoort zeker aanwezig te zijn bij:
1. Beleving van de digitale dienstverlening van de overheid door de burgers.
2. Burgervriendelijkheid in het gebruik van de afzonderlijke digitale diensten.
3. Het daadwerkelijk betrokken zijn bij de vormgeving van de digitale dienstverlening.
4. Het kunnen vinden van de benodigde informatie en achterliggende data door de burger.
5. Het begrijpen en kunnen omgaan met de door de overheid bedachte cybersecurity maatregelen.
6. Het vormgeven van de ‘inclusiviteit’.

Uitgangspunten Digitalisering

De komende transformatie is een integrale transformatie naar een data- en informatiegedreven overheid in al zijn verschijningsvormen, zowel naar de burger, de ondernemer en de (uitvoerende) ambtenaar. Hier sturing en leiding aan geven en ook gepassioneerd aan deelnemen, is niet gebaseerd op losse boodschappen, losse constateringen en losse doelen. Maar dient vanuit een waarlijke ‘Begeisterung’ te gebeuren op basis van een einddoel en een holistische visie en overtuiging. Zoals eerder genoemd, geldt de uitdaging de beste ‘public administration of the world’ te willen worden.

Professionele digitalisering van de overheid vergt:

  • Digitale mindset bij de top van de organisatie en daaruit voortvloeiende digitaliseringstrategie door hen ondertekend.
  • Digitale geletterdheid van de totale organisatie te beginnen bij de top van elke overheidsorganisatie, de Tweede Kamer en zeer zeker het kabinet. Je dient immers met de digitale functionaliteiten ook je eigen aansturing en werkzaamheden effectiever en efficiënter te kunnen uitvoeren.
  • Digitale architecturen; zonder vormgevers blijft strategie immers een luchtkasteel.


    Bij al deze werkzaamheden is de menselijke maat cruciaal.

Top down werkwijze

Architectuur als achtergrond om te digitaliseren vergt een systematische top down werkwijze, nodig ter borging van de toekomstvastheid van de digitale architecturen van de afzonderlijke overheidsorganisaties en vooral de interoperabiliteit binnen het geheel.
Er is nodig:
1. Een architectuurschets over hoe mensen en bedrijven over 15 tot 20 jaar met elkaar omgaan in een volledig gedigitaliseerde samenleving (digital society 2040).
2. De toekomstige rol en het functioneren van de overheid in die gedigitaliseerde samenleving en de borging van onze democratie.
3. Een – ook visuele – architectuurschets van de gehele gedigitaliseerde overheid.
4. Referentiearchitecturen voor een aantal verschillende soorten gedigitaliseerde overheidsorganisaties inclusief hun verschillen en overeenkomsten.
5. De doelarchitecturen van de specifieke overheidsorganisaties.
Omdat elke architectuur kaderstellend is voor de onderliggende architectuur, lijkt het contraproductief om bottom-up te werken.

Opmerkingen doorstart digitalisering

De overheid had twintig jaar geleden een aantal goede concepten en gezichtspunten op het gebied van architectuur, die helaas grotendeels een zachte dood zijn gestorven. Stof die af! En stel ze, naast de hoogstnodige ‘Begeestering’ daarover, weer in ere.

Het is verstandig om de I-strategie Rijksoverheid 2021-2025 nader te concretiseren, mede met enkele waardevolle ideeën uit Denemarken, Finland en Estland.

Een paradigma-verandering zoals in deze notitie wordt voorgesteld, is alleen maar mogelijk als er werkelijk radicaal wordt geïnnoveerd. Voor een werkelijk ‘integrale digitalisering’ dienen er toekomstverkenningen worden verricht ‘out-of-the-box’. Deze toekomstverkenningen dienen buiten de dagelijkse organisatie om te worden verricht, mede om werkelijk nieuwe mogelijkheden te verkennen. Immers de toekomst is geschraagd op fundamenteel andere architectuurkenmerken dan het verleden. Daarom zal elke mogelijke en/of gewenste toekomstige oplossing anders zijn dan het heden en verleden.
De dagelijkse I-organisatie heeft geen tijd om zich werkelijk vrij te maken voor radicale innovaties van overmorgen. Mede omdat de dagelijkse aandacht ook nog eens wordt belast met de legacy van gisteren en de uitdaging en worsteling om de huidige organisatie en systemen optimaal te laten functioneren.

Het zelf doen van de digitalisering door de overheid is uiteindelijk veel effectiever dan het laten doen.

Er zijn voldoende bekwame, digitaal geletterde ambtenaren aanwezig bij de overheid, die open staan voor bovengenoemde maatschappelijke ontwikkelingen en die de huidige situatie doorgronden. Die eigen mensen dienen echter een nieuw fris denkkader te ontwikkelen. Hiervoor is het absoluut nodig om losse zeer bekwame externe senioren tijdelijk te betrekken als coach om nieuwe kennis in huis uit te bouwen en te behouden.
Het zelf doen van de digitalisering door de overheid is uiteindelijk veel effectiever dan het laten doen. Het begeleid zelf doen heeft voorts als positief effect dat het perspectief biedt aan de eigen mensen en het beter zal aansluiten op de missie en visie van de eigen organisatie. Als een of meerdere grote adviesbureaus deze klus gaan doen, lijkt dat alsof je het werk niet gunt aan de eigen mensen.
Wellicht moeten deze professionals (externen en high potentials uit de overheid zelf) in een tijdelijke stafafdeling worden ondergebracht om onder directe besturing van de topdirectie en los van de dagelijkse hectiek, voor Nederland de ‘beste digitale overheid van de wereld’ te ontwerpen.

Resumé

  • De overheid heeft een dienstbelofte en de burger heeft recht op het geïntegreerde beeld dat de overheid over hem/haar heeft.
  • In een samenleving waar de burger centraal staat, zijn zowel de data als de processen om hem/haar heen georganiseerd.
  • Digitalisering is geen doel op zich. Het is slechts een ‘enabler’.
  • Digitale transformatie is ‘integraal digitaliseren’.
  • Digitale transformatie is óók de acceptatie van noodzaak van het digitaliseren door de hele overheid.
  • De overheid dient zelf, dus onder eigen regie, de digitaliseringstransformatie uit te voeren.


dr. Daan Rijsenbrij is Strateeg Digitalisering en Architectuurauditor
ir. Hans Timmerman is data-engineer, CDO en bestuurder van een ‘open data’ company

reacties: 25

tags: , , , ,

  • Daan Rijsenbrij #

    21 juli 2022, 06:53

    De genoemde prestaties in enkele Scandinavische landen worden toegelicht op
    hanstimmerman.me/finland
    hanstimmerman.me/wat
    hanstimmerman.me/wat

  • Lourens Dinger, Orbis Athena BV #

    21 juli 2022, 13:41

    Allereerst mijn complimenten voor dit uitvoerige stuk, waarbij ik veel punten onderschrijf. Er wordt echter een cruciale denkfout gemaakt: archiveren is de eerste stap, niet de laatste. Archiveren is niets meer of minder dan het veilig stellen van informatie voor verantwoording. Dit geldt zowel naar de medegebruikers (collega’s, maar ook bij persoonlijke dossiers bij burgers of bedrijven) als voor audit-doeleinden of juridische procedures. Het ‘klassieke’ archiveren zoals het hier wordt benoemd is zeker belangrijk (de democratische c.q. historische verantwoording) maar kán digitaal helemaal niet als de eerste twee doeleinden niet bij het ontstaan van informatie zijn gerealiseerd (archiving by design). Het denken vanuit architectuur is essentieel, maar die architectuur moet eerst bestaan uit informatie architectuur (welke informatie is waar, wanneer voor wie beschikbaar/benodigd) alvorens de ICT architectuur (welke applicaties draaien waar, zijn verbonden met welke andere applicaties, op basis van welke technologie, etc.) kan worden ingevuld. Belangrijk te beseffen is dat ook databases wettelijk ‘documenten’ zijn. Van algoritmen kan het zelfde worden gezegd. Niet voor niets heeft de archiefwet het ook over ‘gedrag’. Deze Informatie Management (IM) kennis is nauwelijks aanwezig/ wordt veel te weinig geraadpleegd door de hogere echelons. Hoeveel CIO’s hebben een IM achtergrond? Alleen mét deze kennis kan de integrale digitalisering plaatsvinden.Juist bij de menselijke maat is deze volgorde van essentieel belang. Immers, dat is de enige manier om de afwegingen transparant te maken, waarom er in het ene geval voor de ene oplossing wordt gekozen en in het andere voor de andere, zonder dat het risico wordt gelopen dat burgers ongelijk behandeld worden.

  • Ron de Milde #

    21 juli 2022, 21:56

    Complimenten voor een mooie en zinvolle bijdrage. Ik ben het zeer eens dat we op de drempel staan van (analoge)digitalisering naar digitale transformatie. En dat zal een hele opgaaf worden voor de overheid om reden van “vertrouwen”. Ik heb het dus niet over de uitgangspunten in het artikel en de eis van architecturen die elkaar moeten ondersteunen en het belang van data maar……dat gaat pas op als de burger ( dus de gebruiker ) voldoende vertrouwen heeft in die overheid zelf. En juist de afgelopen 2-3 jaar is dat vertrouwen te paard het pand verlaten. Door de toeslagenaffaire en de Corona aanpak en nu weer stikstof, milieu en boeren en meer en meer het beeld dat onze overheid niet transparant acteert, of informatie achterhoud, is er de kans dat de burger de overheid en data ( ook data die de overheid nodig heeft om een goede dienstverlener te zijn ) niet vertrouwd. En dus geen data wil vrijgeven/gebruiken of data modellen wantrouwt. Denk ook eens aan de problematische voortgang van een electronisch patiënten dossier. Natuurlijk kan er veel meer digitale dienstverlening geboden worden. Waarom hebben we nog een fysiek rijbewijs ( alles staat in systemen ) en waarom krijgen we nog brieven van het CJIB en waarom doen burgers nog veel zaken met de overheid via de telefoon ( omdat chatbots nog niet goed werken misschien ). Kortom een digitale transformatie met gebruik van data als basis door de overheid vraagt allereerst ook vertrouwen in die overheid. Vertrouwen dat er geen misbruik van data wordt gemaakt, vertrouwen dat data en gegevens veilig zijn en vertrouwen dat een overheid de data niet gebruikt voor een doel dat feitelijk alleen het belang van die overheid dient. En naast het realiseren van data gedreven ICT oplossingen , wat al best een opgave is, zal het terugwinnen van vertrouwen misschien nog wel het grootste probleem zijn in deze tijd.

  • Ben van Ackooy #

    22 juli 2022, 07:23

    Hoi Daan en Hans.

    “De overheid is er voor de burgers en het bedrijfsleven, niet andersom.” is volgens mij precies waar het al decennia mis gaat. De overheid is namelijk op de stoel van de “economie” gaan zitten. In plaats van faciliteren, is zij de economische groei gaan sturen en manipuleren. En daar waar het afweek, zelfs gaan bestraffen. De rol is dus niet meer van “voor burgers en bedrijfsleven”, maar van “voor economische groei en winst”. Waarbij het doel van die overheid, of het nu analoog of digitaal is, niet (meer) overeenkomt met wat jullie beschrijven. Dat is waarom de menselijke maat met een vergrootglas gezocht moet worden. En dat is dus ook waarom het zo gevaarlijk is om “deze” overheid “steward” van onze (digitale) data te maken. Ik ben volledig voor wat jullie schrijven, maar dan onder de voorwaarde dat de overheid weer terug gaat naar wat haar eigenlijke rol en functie is. Namelijk een overheid die er is voor burgers en bedrijfsleven. Een overheid die in teken staat van het welzijn van “alle” mensen. Een overheid die niet alleen naar kosten en baten kijkt. Dus een overheid dit STOPT met ons mooie land de “BV Nederland” te noemen, en het dus ook als een winstgevende onderneming runt. Dus een overheid die er weer voor ONS is.

  • Eric Brouwer #

    23 juli 2022, 10:24

    Er zijn gelukkig ook binnen de overheid al diverse ontwikkelingen in gang gezet om meer balans te brengen in de verhouding en interactie tussen burgers / bedrijven en de overheid. En ook vanuit architectuur is daar al een eerste top-down opzet voor, lees bijvoorbeeld www.noraonline.nl/wiki/Sandbox.
    Of www.noraonline.nl/wiki/Dienstverleningsconcept, met ook al meer concrete uitwerkingen van wat de overheid (anders) kan doen.

    Deze nieuwe bijdrage van Daan en Hans gebruiken we graag om deze opzet te verbeteren.
    Alles met het doel de dienstverlening van de Nederlandse overheid optimaal aan te laten sluiten bij de wensen van ons, burgers !

    En wat die schets betreft voor in 2040, dat zou een prima gemeenschappelijk beeld voor burgers en ambtenaren kunnen zijn om naar toe te gaan werken !

    Vanuit het denken over het basisconcept van dienstverlening hadden we al een 1e opzetje gemaakt voor de interactie tussen burgers en overheid in 2030.
    Als je eerste het stuk over het Dienstverleningsconcept hebt gelezen, dan herken je meteen hoe de 5 generieke processen voor het managen van de dienstverlening concreet invulling kunnen krijgen:

    1. AFSPREKEN
    Onze volksvertegenwoordigers (de politiek, ofwel Eerste en Tweede Kamer) bepalen de omvang en scope van de overheidsdienstverlening en sturen daarop bij a.d.h.v. de voornemens of outcome van het (politieke) beleid;

    2. AFSPREKEN
    Al die overheidsdiensten zijn op hoofdlijnen beschreven vanuit de toegevoegde waarde voor burgers en bedrijven en dat is gepubliceerd op Overheid.nl en eventueel aanvullend ook op Rijksoverheid.nl;

    3. AFSPREKEN
    Bij de “individuele diensten”, die kunnen worden aangevraagd, zijn vanuit die beschrijvingen verwijzingen opgenomen naar het digitale loket waar die dienst kan worden aangevraagd én het adres waar je fysiek heen kunt gaan om door een overheidsmedewerker te worden geholpen met de aanvraag;

    4. AFSPREKEN
    Voor alle andere diensten, zogenaamde “collectieve diensten”, zijn verwijzingen opgenomen naar de website van de overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor de uitvoering;

    5. AFSPREKEN
    Op overheid.nl is ook een overzicht opgenomen van levensgebeurtenissen van burgers: per levensgebeurtenis is aangegeven welke overheidsdiensten van belang zijn en ook eventuele van belang zijnde private diensten;

    6. UITVOEREN
    Op de website van de overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor de uitvoering van een bepaalde dienst, is de mogelijkheid opgenomen om die dienst digitaal aan te vragen en zijn ook de verwijzingen opgenomen naar gerelateerde diensten zoals die zijn aangegeven vanuit de levensgebeurtenissen die op Overheid.nl zijn beschreven;

    7. UITVOEREN
    Alle voor de aanvraag relevante gegevens kunnen via de website van de betreffende overheidsorganisatie worden aangeleverd via een webformulier dan wel via een document dat digitaal kan worden aangeleverd;

    8. UITVOEREN
    De betrokken overheidsorganisatie handelt de aanvraag af op een rechtmatige wijze en binnen de wettelijke termijnen en levert de dienst, of wijst die af: alles met inachtname van de menselijke maat;

    9. UITVOEREN
    De aanvrager kan op MijnOverheid.nl / Lopende Zaken en/of op het MijnDomein.nl van de betreffende overheidsorganisatie de voortgang volgen van de aangevraagde dienst;

    10. VERBETEREN
    Na afhandeling van de aanvraag wordt de aanvrager expliciet gevraagd feedback te geven over hoe de dienstverlening is ervaren en met een waarderingscijfer op een schaal van 1 tot 10;

    11. VERBETEREN
    De betreffende overheidsorganisatie publiceert op de website het maandelijkse gemiddelde waarderingscijfer en zorgt daarnaast voor verbetering van haar dienstverlening door de betreffende feedback te verwerken;

    12. UITVOEREN
    Gedurende de behandeling van de aanvraag kan de aanvrager te allen tijde digitaal contact opnemen met de behandelaar(s) van zijn aanvraag voor vragen of nader overleg;

    13. HERSTELLEN
    Indien onverhoopt de behandeling niet verloopt zoals verwacht kan de aanvrager dat bespreken met de behandelaar(s): fouten van de aanvrager dan wel van de behandelaar(s) worden z.s.m. door de behandelaar hersteld;

    14. HERSTLLEN
    Bij verschil van inzicht over de afhandeling van de aanvraag, kan de aanvrager te allen tijde via digitale wijze en via de algemene klachtenprocedure een klacht indienen bij de voor de dienst verantwoordelijke overheidsorganisatie: de aanvrager krijgt een digitaal afschrift van de klacht in zijn / haar berichtenbox van MijnOverheid.nl;

    15. HERSTELLEN
    De klachtenbehandelaar en de behandelaar van de aanvraag zorgen ervoor dat klachten niet escaleren en zo min mogelijk leiden tot inschakeling van de National Ombudsman: als een klacht niet binnen 4 weken naar tevredenheid van betrokkenen is opgelost, zal de klachtenbehandelaar de hulp inschakelen van de Nationale Ombudsman;

    16. AFSPREKEN
    Qua fysieke loketten streeft de overheid naar verspreiding over het gehele land, overeenkomstig de behoefte van de burgers;

    17. UITVOEREN
    De overheid plaatst zo veel mogelijk informatie voor burgers in hun berichtenbox op MijnOverheid.nl en stuurt die informatie aanvullend ook op niet-digitale wijze naar het post-adres als een burger dat heeft aangegeven;

    18. UITVOEREN
    Burgers kunnen aanvullend ook hun eigen documenten plaatsen op MijnOverheid.nl en daar indelen in mapjes naar onderwerpen, onder de hoofdindeling die de overheid gebruikt voor haar eigen documenten en “brieven”.

    Wij zijn benieuwd of jullie dit ook zien als realistische en haalbare (tussen)resultaten op weg naar de gewenste situatie in 2040?

  • Gerben Wierda #

    25 juli 2022, 10:45

    Ik heb een puntje op je hoofdpunt “De overheid is er voor de burgers en het bedrijfsleven, niet andersom” (en ook die ‘dienstbelofte’). De overheid is geen leverancier, en burgers en bedrijven zijn geen klant.

    De overheid is een middel waarop wij met zijn allen zaken doen voor ons allen (en in Europa/Nederland doen we dat middels een democratische rechtsstaat — die overigens ook niet gratis is).

    Ga maar eens aan de boeren vragen of ze ervaren dat hun ‘bedrijf centraal staat”. Het antwoord is momenteel nee, maar daar is de overheid ook helemaal niet voor. Ga maar eens aan burgers vragen hoe blij ze zijn met — vaak door IT afgedwongen — verlies aan menselijke maat. Simpel stellen dat het allemaal alleen maar fijn moet zijn voor burgers en bedrijfsleven miskent de feitelijke rol die de overheid heeft (soms is het gewoon niet fijn voor individuele burgers en bedrijven).

    De overheid is er bijvoorbeeld ook om te zorgen dat korte termijndenken en free riders in de samenleving niet de overhand krijgen. Sommige dingen werken nu eenmaal alleen goed als je het collectief doet. Misschien zou je kunnen stellen dat cliëntelisme (toch een vorm van corruptie) een extreme vorm is van een ‘klantgerichte overheid’.

    Dat punt heeft een relatie met jullie punt over ‘zelf doen’. Ik ben het helemaal eens met dat punt: de overheid moet op dit gebied veel meer zelf kunnen en doen. Het overheid is echter de afgelopen 40 jaar gekrompen van bijna 60% van de economie naar ongeveer 40%. Dat betekent dat de overheid niet — zoals het bedrijfsleven — de mogelijkheid heeft gehad ‘uit problemen te groeien’. Als de overheid meer moet doen, dan zullen er ook meer middelen moeten komen, net zoals dat bij het bedrijfsleven is gebeurd. Erger nog: er zal een achterstand moeten worden weggewerkt. Dat betekent iets dat velen niet fijn zullen vinden: meer geld collectief, minder geld individueel. Ofwel: meer belastingen (maar dat zijn niet alleen kosten, het zijn óók opbrengsten — voor ons allemaal samen). Voor niets gaat alleen de zon op, tenslotte.

  • Paul Geurts, Gemeente Nijmegen #

    26 juli 2022, 14:44

    Op de inhoud van dit artikel zal niemand tegen zijn, zeker als je dit schrijft met jullie achtergrond en voor het publiek waarvoor het geschreven is. Ik zie dit artikel alleen als slechts de zoveelste mooie ordening van principes.
    Ik vraag me af wat het doel is van dit artikel? Wat wil je hiermee bereiken? Wil je jezelf en je collega’s verbazen met een nieuwe uitputtende wensenlijst voor de ideale samenleving?
    Laten we voorop stellen dat ik het grotendeels eens ben met de principes.

    Maar, ik begin wat jeuk te krijgen van de “gij zult” mentaliteit van mijn vakgenoten.
    Als ik al deze principes in volle glorie wil gaan realiseren onze gemeente (Nijmegen) dan zullen we de bezetting van de I-afdeling gaan verdubbelen, zal onze organisatie in no-time afscheid moeten gaan nemen van veel niet digitaal gekwalificeerde medewerkers, en net zo veel, of nog meer nieuwe krachten moeten gaan aantrekken die er niet zijn, etc. In deze tijd? Denk het niet.
    Laten we beginnen met onze organisatie aan aan de hand mee te nemen in het woud van de digitale transformatie, door mét hen kleine overzichtelijke stappen te zetten, te focussen op het slechts het ten dele realiseren van een beperkt aantal principes die zo veel mogelijk waarde creëren.
    En, laten we stoppen als informatie managers, architecten, strategen onze organisatie onrealistische complexe uitdagingen voor te schotelen in lijstjes, plaatjes en principes.
    Paul Geurts, Informatie Strateeg

  • Daan Rijsenbrij #

    27 juli 2022, 12:45

    Gerben,

    Dank voor jouw grondige analyse en commentaar.

    Waar heb ik in deze notitie het woord klant gebruikt?
    Klopt, de burgers zijn geen klant, maar eigenaar van de overheid. Belastingbetalers zijn de meest belangrijke stakeholders. Zonder hen is er geen overheid.

    Ik heb ook nergens gezegd dat het allemaal fijn moet zijn voor de burger. Ik sta persoonlijk zeker niet te juichen als ik mijn belasting moet betalen, maar als eigenaar hoort dat erbij.
    Aan burgervriendelijk bejegening is toch niets mis?

    Trouwens, ik wil niet vervelend zijn, maar dit kabinet doet toch niets anders dan kortetermijndenken. De consequenties van op zich redelijke doeleinden zijn toch vaak niet doordacht noch financieel onderbouwd.
    Neem het streven dat alles moet draaien op groene elektriciteit terwijl vergeten was dat ons elektriciteitsnet dat niet aankan.
    Ook het rekening rijden is zo’n populistische kreet. Als tweevoudig oud-hoogleraar IT, stel ik dat de benodigde IT daarvoor en de administratieve afhandeling, een groter drama wordt dan de Toeslagen+ de Omgeving wet bij elkaar. Of denk jij van niet?

    Dat de overheid voor het collectief staat, lijkt mij een trivialiteit. Daarom heet het overheid.

    Ik meet de overheid liever in termen van het aantal ambtenaren. Balkenende beloofde ons minder ambtenaren doen meer werk. Ik zie alleen maar meer ambtenaren, te beginnen met het aantal ministers in het huidige kabinet. Meer doen met minder mensen kan alleen maar door forse automatisering/digitalisering. Maar op de rijksbegroting zie ik daar niets van. Jij zult toch moeten toegeven dat de broodnodige modernisering van de IT bij de Rijksoverheid in een doorlooptijd van 5 jaar ongeveer 10.000.000.000 gaat kosten. Of zou het volgens jou voor minder kunnen?

    Vriendelijke groet,
    Daan.

  • Hans Timmerman #

    27 juli 2022, 13:09

    Reactie op Paul Geurts.
    Beste Paul, je reactie begrijp ik: Die mening zou ik ook hebben als ik al zo lang als jij op strategisch niveau bij een van de betere digitale steden zou werken. En eigenlijk is onze ‘roep’ ook niet voor jou en (een groot deel van) jouw organisatie geschreven. Bijvoorbeeld hoe goed jullie met IRMA en smart city bezig zijn.

    Waar Daan en ik op doelen, is dat ons opvalt in gesprekken bij veel management teams en bestuurders dat men – mede vanuit de i-strategie – druk doende is de ‘digitale transformatie’ vorm te geven als doel op zich. Terwijl digitaal niet meer dan een ‘enabler’ is om zaken, processen, taken etc. beter, sneller, effectiever etc. te kunnen organiseren en realiseren. Informatie management in optima forma, maar dan op volledig digitale basis.

    En ‘we’ willen de IT-afdelingen niet uitbreiden. Informatie management (ook in digitale vorm) moet onderdeel van de organisatie zijn en niet uitbesteed (moeten) worden. De meest succesvolle ‘transformaties’ – ook in het bedrijfsleven – werden door de organisatie geïnitieerd met commitment van een ‘begrijpend’ bestuur en ondersteund door enthousiaste medewerkers. Zonodig met inhuur en/of uitbesteding, zolang de organisatie maar eigenaar en regisseur van hun eigen transformatie bleef. Uitbreiding van dié interne deskundigheid en vaardigheid juichen we toe . . .

  • Daan Rijsenbrij #

    30 juli 2022, 10:43

    Reactie op Paul Geurts,

    De grootste blokkade bij veel businessmanagers tot en met de top van de ondernemingen/organisaties is, dat ze het veel te druk hebben met het draaiende houden van de lopende business.
    Zij zien daardoor onvoldoende de problemen op IT-gebied, noch de grote potentie van volle digitalisering. En, wie geen problemen ziet, heeft ook geen werkelijke belangstelling voor oplossingen.
    Probeer in zo’n bedrijfscultuur maar eens aandacht te krijgen voor een ‘digital mindset’.
    Een adequate oplossing is om tijdelijk een coach in de arm te nemen die je leert welke beslissingen je kunt nemen op bovenstaande onderwerpen. Zelfs met een coach blijf je ten alle tijden zelf de baas over je eigen beslissingen.

  • Hans Timmerman #

    30 juli 2022, 18:32

    Reactie op Eric Brouwer.

    Hallo Eric, natuurlijk kennen we NORA en al haar afgeleide zusters en dochters. Op EU niveau is de EIRA daar zelfs uit ontstaan. Dat geeft een prachtig vertrekpunt voor de toekomst. Het door jullie opgestelde basisconcept voor de toekomstige dienstverlening ‘interactie tussen burgers en overheid in 2030’ mag er ook zijn. Ik denk dat we een goede toekomstverkenning kunnen doen, maar dan moeten we dat ook daadwerkelijk in gang zetten. En dat vraagt een brede betrokkenheid, niet slechts een kleine groep (reeds) deskundigen. Juist het aanhaken van het ‘niet informatie-geschoolde deel’ van onze overheidsorganisatie is daarbij van het grootste belang.

    In de kamerbrief van Staatssecretaris Van Huffelen van afgelopen dagen wordt daar ook positief op ingegaan. Voor het ‘opbouwen van toekomstbestendig I-vakmanschap’ stelt zij: 
“ . . . Met de toenemende digitalisering en aanhoudende schaarste op de arbeidsmarkt wordt het steeds belangrijker om voldoende en de juiste kennis op I in huis te hebben. . . . ook om de kennisontwikkeling bij niet I-personeel te stimuleren (en zittende collega’s waar nodig te voorzien van een ‘I-injectie’) . . . “.

    Het doet Daan en mij als mede-oprichters van i-mentor dan ook goed in deze kamerbrief te lezen dat bij ‘Samenwerken met de markt en bevorderen innovatie’ (thema 10) onder de paraplu van ‘gezamenlijke opleidingstrajecten’, de Commissie Digitale Overheid en RADIO een aantal concrete stappen nemen, waaronder de inrichting van een klankbordfunctie vanuit het bedrijfsleven: het inhoudelijk doorlichten van een aantal opleidingsprogramma’s van RADIO en een pilot van 1-op-1-coaching: bestuurders uit het bedrijfsleven coachen ambtenaren via iMentor.

    Juist in die gezamenlijkheid kunnen we dat toekomstbeeld inhoudelijk beter duiden, vormgeven en – last but not least – breed communiceren, toetsen en als vertrekpunt voor inhoudelijk en uitvoerend beleid nemen. Transformeren, integreren en vernieuwen met behoud van het goede dat er allemaal al is. Zoals NORA (en EIRA), de concepten dienstverlening 2030, de i-strategie etc. etc. We hoeven gelukkig niet het wiel uit te vinden, dat is al op veel plaatsen in vele vormen gebeurd.

    Wat nodig is, is een haalbare (en betaalbare) weg naar dat geschetste toekomstbeeld uit te stippelen. Waarbij we iedereen in de organisatie kunnen uitleggen ‘what’s in for me’. Wat word ik of mijn werk of mijn organisatie er beter van? Wil ik hier deel van uitmaken? Geen kopgroep formeren die al snel het peloton verliest. Maar een aanpak waarop we samen als gehele overheid over de gewenste finish komen. Met een gezamenlijke ‘Begeisterung’.

    In het kader ‘alleen ga je sneller, maar samen kom je verder’ is het belangrijk een heldere marsroute met duidelijke resultaten en meetpunten uit te zetten. Ik ben er van overtuigd, zeker met de mooie ervaringen uit het buitenland, dat we dat (ook) in Nederland samen kunnen. De basis is allang aanwezig, nu de gezamenlijke actie nog . . .

  • Ronald Baan #

    1 augustus 2022, 10:12

    Dit is een gedegen, weloverdacht stuk wat voor mij een feest van herkenning is.
    We kunnen het gan hebben over plussen en minnen en details, maar de lijn is duidelijk, is goe en verdient te worden opgenomen in de plannen voor de digitalisering van de overheid.
    Ik vind wel dat de missie en de visie van de overheid ontbreken. Niet zozeer in dit stuk, maar gewoon, waar zijn ze. Ik vind meer missie en visie tekst van onze Belgische buren, dan van onze overheid. Wat er al staat is minimaal en uit 2014!
    Er is wel heel veel over iStrategie, maar ook die moet geworteld zijn in een overkoepelende strategie.
    Als de digitalisering niet geborgd is in een solide strategie, dan moeten we doen wat Daan en Hans hebben gedaan, zelf er een bedenken en maar hopen dat iedereen mee wil doen. De uitgangspunten zijn prima, maar missen om onwrikbaar te zijn de verankering in de strategie die er dus niet is.
    Mogelijk is de overkoepelende strategie er wel, heb ik hem niet gevonden. Hoe dan ook, ik zeg vooruit, laten we het doen en laten we voorzichtig en zorgvuldig zijn en voor lief nemen dat we door het ontbreken van een overkoepelende strategie veel discussie gaan krijgen.
    Met lede ogen heb ik de (rijks)overheid achteruit zien gaan in kennis, in aandacht voor waar het werkelijk omgaat. Ik hoop (meer kan ik niet doen) dat door de huidige en komende crisis(sen) de samenleving weer de overheid vormgeeft die het nodig heeft. De overheid is er voor ons, burgers, in de eerste plaats.

  • Paul Buis, business/ICT-architect #

    1 augustus 2022, 12:31

    Mijn commentaar sluit het meeste aan bij dat van Gerben Wierda. Daan doet in zijn reactie op Gerben helaas geen recht aan de punten die Gerben inbrengt, met name die in de eerste vier alinea’s van Gerben ( de laatste alinea over de omvang van de overheid is meer een addendum waar verschillende opvattingen over mogelijk zijn).

    De overheid heeft een fundamenteel eigen rol, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Op zijn minst moet dat benoemd worden. De overheid kan – binnen de grenzen van de wet – dingen die weinig andere partijen in de samenleving kunnen: belastingen heffen, boetes opleggen, individuele vrijheden beperken. Daarom hoort naast de dienstverlening door de overheid ook het effectief uitvoeren van de unieke overheidstaken én de bescherming van de rechten van burgers expliciet aandacht te krijgen. Tussen die laatste twee bestaat een intrinsieke spanning (collectief belang tegenover individueel belang) die meespeelt bij alle oplossingen voor de overheid en zeker bij digitalisering.

    Daarom denk ik dat in elk geval de volgende aspecten een plaats verdienen:
    1. De burger kan zijn eigen gegevens beheren (eigen dossier) en de gegevens inzien die de overheid heeft vastgelegd (dit ben ik eens met Daan en Hans).
    2. De burger stelt per situatie (door de wet bepaald) uit zijn eigen dossier zijn gegevens (welke wordt door de wet bepaald) beschikbaar aan de overheid.
    3. Er is geen integraal overheidsdossier. De overheid ontvangt per gebied (door de wet bepaald) gegevens van de burger. Voor de inkomstenbelasting zijn dat andere gegevens dan voor de kinderopvangtoeslag of voor de motorrijtuigenbelasting.
    4. Er wordt informatie-technisch (vastleggings- en uitwisselingsstandaarden) geanticipeerd op het wijzigen van de informatiebehoefte van de overheid (door de wet bepaald). Zo kunnen gegevens die eerder alleen nodig waren voor gebied a ook eenvoudig door de burger beschikbaar worden gesteld voor gebied b, als de wet dat bepaalt.

    Punt 3 is fundamenteel in verband met de spanning die ik aangaf tussen collectief en individueel belang. Daarnaast sluit het ook aan bij digitaliseren per overheidsgebied. Dat is behalve een fundamentele overweging ook een zaak van gezond IT-verstand. De overheid is te groot om als een eenheid gedigitaliseerd te worden.

    Paul Buis, business/ICT-architect

  • Hans Timmerman #

    1 augustus 2022, 22:34

    Reactie op Paul Buis.
    Mooie aanvullingen Paul. Inderdaad hebben we als maatschappij ooit een overheid geschapen om een aantal unieke zaken namens het collectief naar het individu te (kunnen) doen zoals belasting heffen, vrijheid beperken, monopolie op geweld etc.
    Ook dat er geen integraal overheidsdossier per inwoner moet zijn maar per gebied niet meer dan noodzakelijk ivm jouw genoemde tegenstelling tussen collectief en individueel belang. Bedankt!

  • Jelle de Bruin #

    3 augustus 2022, 16:22

    Allereerst moeten we onderscheid maken tussen de politiek, die van de hak op de tak springt, en de uitvoerende ambtelijke organisatie. De politiek is helaas een ongeleid projectiel, waar je veel last van hebt maar helaas niets aan kunt doen.

    In de ambtelijke organisatie is, naar mijn mening, wel veel te doen. Wanneer houdt men eens op met die allesomvattende megalomane projecten, die gedoemd zijn voordat ze beginnen. Dat weten we allemaal, maar kennelijk zijn de flitsende presentaties van duurbetaalde consultancies toch te verleidelijk. Houd het klein en zorg eerst dat je kunt fietsen.
    Daarnaast is digitalisering niet ingewikkeld. Het vergt alleen een helder visie, een gezonde set principes en een ruggengraat. Maar ja, je moet wel de tijd krijgen om dat bij elkaar te krijgen.

  • Joost Wijnings #

    5 augustus 2022, 09:27

    Ik vind het een mooie analyse van Daan, evenals vele mooie reacties. Ik roep graag op om er (nog harder) voor te zorgen dat alle overheidsorganisaties hun resources gericht kunnen inzetten. Vanuit de praktijk zie je gewoon dat elke organisatie dezelfde dingen moet doen (dezelfde componenten aanbesteden, etc). Dat kan maar op één manier opgelost worden en dat is door (heel) veel functionaliteit centraal beschikbaar te stellen en te voorkomen dat iedereen formulieren moet inkopen (om maar iets aan de voorkant te noemen). Het is dus zaak dat er veel meer voorzieningen bij bijvoorbeeld Logius of VNG Realisatie (die het liefst niet zelf dingen hosten) beschikbaar komen, al dan niet binnen bijvoorbeeld Mijn Overheid, wat naar mijn mening de primaire ingang richting alle overheidsdiensten zou moeten zijn. Dus deze opmerking als aanvulling voor de roep om een betere centrale visie en architectuur: realiseer vervolgens zoveel mogelijk van deze architectuur als centrale (of centraal beschikbare) componenten. Want dat is waar het veelal misgaat: een gebrek aan realisatiekracht bij de vele overheidsorganisaties, uitzonderingen daargelaten.

  • Gerben Busch, eigenaar van Busch Briar & Backwood #

    5 augustus 2022, 09:31

    Even wat context vooraf:

    • Er is de afgelopen periode onder aanvoering van Victor Knaap, medeoprichter van ’s-lands grootste en meest succesvolle digitale productiebureau MediaMonks en hard op weg een wereldspeler van formaat te worden, een sterke lobby gevoerd voor een aanpak waarbij digitalisering van de overheidsdienstverlening een speerpunt voor de komende tijd wordt. Bij voorkeur vanuit een Ministerie voor Digitalisering. Wat de status exact is, is mij niet bekend, maar het feit dat de portefeuille Digitalisering nu in het takenpakket van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken is beland, stemt weinig hoopgevend.

    • De BV Nederland: je komt het vaak tegen, commentaar dat de overheid totaal anders is dan een commerciële organisatie. Dat klopt. Maar dat neemt niet weg dat het hoog tijd wordt dat ambtenaren commerciëler gaan denken en handelen. Het gaat dan niet om omzet en EBITDA, maar om het leveren van een rimpelloze dienstverlening en maximaliseren van maatschappelijke winst: zoveel mogelijk doen met het beschikbare budget binnen de begroting. Dit budget is geen self-fulfilling prophecy dat zichzelf oneindig aanvult. Dit moet worden opgehoest door Nederlands ingezetenen.

    • Ook wordt het tijd dat de overheid stopt met het steevast praten over ‘De Burger’. Dit werkt vervreemdend. Alsof je het hebt over Marsmannetjes. En daar heb je als ambtenaar gevoelsmatig niet zoveel mee. Start met het benoemen van de Nederlandse bevolking als inwoners. Als je ambtenaren in een klantgerichte stand wilt zetten – want inwoners zijn klanten van de overheid of je het daar mee eens bent of niet – dan zul je een context moeten creëren waarbij ze zichzelf met hun klanten kunnen vereenzelvigen.

    • Kijk naar het Rijks ICT Dashboard en je schudt als betrokken burger en vakspecialist meesmoedig het hoofd wanneer je kijkt naar hoe projecten zich ontwikkelen (initiële inschatting versus huidige status). Project ‘Digitaal Stelsel Omgevingswet’(DSO): in 2016 ingeschat op EUR 104 mln, inschatting eind 2021 EUR 172 mln. 65% overschrijding van oorspronkelijke budget. Einde nog niet in zicht. En wat het gaat opleveren, de baten, geen idee. Project ‘Basis Voorziening Justitiabelen’(BVJ): In 2020 nog ingeschat op EUR 47 mln, inschatting media 2022: EUR 71 mln. Een stijging van het budget met meer dan 50%.
    Wat natuurlijk wel een complexiteit is, en daarmee een verzachtende omstandigheid, is dat wet- en regelgeving nogal eens wijzigt. Dit heeft direct invloed op de applicaties die diezelfde wet- en regelgeving moet ondersteunen. En dat vraagt om extra budget.

    Dan naar het onderwerp digitale transformatie.

    • Digitale transformatie staat eigenlijk altijd in dienst van wat ze in de commerciële wereld customer experience noemen. Om een omgeving te bieden aan gebruikers (dit zijn inwoners, bedrijven, verenigingen, ambtenaren, etc) waarin ze – daar waar mogelijk zonder direct contact met ambtenaren – de informatie of producten en diensten kunnen vinden die op dat moment relevant zijn. Als je ‘m helemaal plat slaat, zou je kunnen zeggen dat het gaat om het leggen van een digitale schil over het huidige systeemlandschap. Een digitale schil die wordt ontwikkeld op basis van een outside-in aanpak. Waarin de eindgebruiker het vertrekpunt is. Dat gezegd hebbende loop je in de huidige praktijk tegen een aantal uitdagingen aan:

    1. Een groot gemis in de manier waarop overheidsdiensten nu digitaal worden aangeboden, is dat het grotendeels een productgericht aanbod is. Niets mis mee, maar hier zou je ook een ‘behoeftenschil’ overheen moeten leggen, zodat je als eindgebruiker op basis van je behoefte snel bij het juiste product of de juiste dienst uitkomt.

    2. De ICT-partners van de overheid zijn vaak system integrators. Op rijksoverheidsniveau de usual suspects als Capgemini, Atos, PinkRoccade. Zij hebben bewezen dat klant-denken bij de ontwikkeling en implementatie van ICT-applicaties nu niet bepaald in hun DNA zit. M.a.w.: wil je als overheid digitale dienstverlening die voor eindgebruikers intuïtief aanvoelt, dan zul je specialistische partners aan je moeten binden. Doorgaans bureaus die hun sporen op het gebied van user experience design hebben verdiend.

    3. Goed opdrachtgeverschap is bij succesvolle digitale transformatie een randvoorwaarde. Mijn eigen ervaring met overheidsaanbestedingen is, dat vaak gekozen wordt voor de goedkoopste oplossing. Dat weet iedereen, dus wat gebeurt er: partijen schrijven zo economisch mogelijk in en berekenen meerwerk als een programma of project eenmaal is gestart. Als je kijkt naar de grote afschrijvingen op (deels) mislukte ICT-projecten bij de overheid dan moet je toch concluderen dat binnenhalen en inhuren van specialisten om projecten vanuit opdrachtgeverszijde in goede banen te leiden zich heel snel terugverdient. Ook een manier om te voorkomen dat system integrators kunnen werken als de slager die zijn eigen vlees goedkeurt. Goed opdrachtgeverschap betekent wat mij betreft ook dat je een Design Thinking aanpak omarmt. Waarmee je veel sneller kunt leveren, maar ook veel sneller kunt corrigeren als de omstandigheden veranderen.

    4. Ook rijst de vraag of de back-end systemen blijven voldoen als je de eindgebruiker daadwerkelijk centraal wilt stellen. Die zijn, inclusief de achterliggende datamodellen, ontwikkeld vanuit het product, niet vanuit de eindgebruiker. Als je dat wilt veranderen praat je over een megalomane operatie. Die dan eigenlijk alleen uit te voeren is als een greenfield operatie, die je ontwikkelt naast de huidige digitale/ICT-infrastructuur. Een alternatief is, om via een centraal data platform alle relevante data met elkaar te koppelen om de gebruiksvriendelijkheid van de digitale dienstverlening te kunnen waarborgen.

    5. Daarmee kom je ook op de vraag: hoe organiseer ik mijn datalandschap? Dat is op zich al een megaproject. Met antwoord op vragen als: wil ik een centraal profiel voor alle eindgebruikers? En, creëer ik dan niet de ideale basis voor een politiestaat? Of kan ik het niet beter scheiden met antwoord op de vraag welke data je centraal op landelijke, provinciaal en gemeentelijk niveau neerlegt. Dat vraagt om een zeer omvangrijke en grondige informatie-analyse, die zich vertaalt naar een data-analyse en zijn beslag krijgt in een data-strategie. Die is dan weer input voor architectuurkeuzes in je ICT-strategie.

    6. En dan komen automatisch vragen in beeld als: wie is eigenaar van de data? En in hoeverre geef je eindgebruikers toegang tot die data? De overheid heeft in 2018 de AVG ingevoerd maar heeft zelf natuurlijk een aparte positie. Het recht om vergeten te worden, onderdeel van de AVG, kan natuurlijk nooit van toepassing zijn. In principe is de eindgebruiker eigenaar van zijn eigen data, maar heeft geen zeggenschap over een basisdataset die de overheid nodig heeft om het land goed te kunnen besturen. Voor ambtenaren die met die data werken geldt wat mij betreft: niet de mogelijkheid geven om die data te kunnen spelen zoals jullie het zelf zeggen. Dat opent namelijk mogelijkheden om uitkomsten te manipuleren als dat beter uitkomt.

    Als braindump misschien niet helemaal coherent, maar wel food for thought en basis voor verdere discussie.

  • Fred Hage (i-River) #

    5 augustus 2022, 18:26

    Wat een mooie, goed doordachte aanzet van Daan en Hans om de digitalisering bij de overheid een zwiep de goede kant op te geven. De herkenning is groot, om het een feest te noemen gaat me wat te ver, als je er middenin zit. Er zijn ook herkenbare bijdragen en aanvullingen en aanbevelingen, zoals van Paul Geurts. Klein beginnen en laten zien dat het werkt is belangrijker dan de NORA helemaal actueel krijgen als framework om zaken in op te kunnen hangen. Ik zou het hier willen laten bij:

    - “de overheid is er voor de burgers/inwoners en bedrijven (en niet andersom)”: helemaal waar en veel goede suggesties daar omtrent, ook wat betreft data en er “actional data” en zo informatie van zien te maken. Maar nog even en de meerderheid van de data-uitwisseling op internet vindt plaats tussen apparaten of softwaresystemen onderling. Niet meer tussen mensen onderling of tussen mensen en de systemen (van bedrijven en overheden). Dat besef mis ik nog een beetje met al die nadruk op “de menselijke maat” en “richtlijnen voor websites”. Alleen met een verplichting tot “ook een API” ben je er niet.
    - Concreet voorbeeld: hoe faciliteert een gemeente als overheid haar klanten in geval van de fysieke mensen het beste als ze zich met hun smartwatch (waar ze nu al mee kunnen betalen in een winkel) ook willen aanmelden bij de balie van burgerzaken om een rijbewijs aan te vragen? En voeden we dan het datalake van Google of Apple en hun klanten vooral?
    - wel aangestipt maar waar ik “bijscholing” niet als oplossing voor zie: de beleidsvoorbereidende ambtenaren op vrijwel alle niveaus, met name op de “digitale dossiers”, bepalen uiteindelijk wel waar geld voor komt, en nog fundamenteler: ook de regelgeving, maar zijn (nog?) teveel digibeet. Je kunt wel meer vrijheid aan de uitvoerende ambtenaren willen geven geven, maar als de middelen blijven ontbreken, schiet het niet op of blijft het zelfs van kwaad tot erger worden. Om over de politici, op de enkele uitzondering na, maar niet te spreken.
    - Idem in veel gevallen het management bij de overheden, meestal al vanaf midden niveau. Hoe hoger je daar komt, des te vaker ook risicomijdend gedrag omdat ze na uiterlijk 4-5 jaar naar een andere functie en liefst ook ander ministerie moeten switchen, wil de carrièregroei er een beetje in blijven zitten. Probeer daar maar eens enthousiasme en medewerking voor innovatie of digitale transformatie te krijgen, waar de vruchten over 10 jaar pas te plukken zullen zijn.

  • Erik Ruiterman, ketenregisseur #

    9 augustus 2022, 13:25

    Een zéér interessante aanzet van Daan en Hans, gevolgd door een aantal even interessante reacties.

    Belangrijke aspecten in zowel de aanzet als de reacties zijn enerzijds de rol van de overheid en de verhoudingen tussen overheid, burgers en bedrijven/ondernemers en anderzijds de noodzakelijke digitale transformatie en de daarvoor benodigde I-gerelateerde architectuur principes. Beide fundamenteel voor een toekomstbestendige inrichting.

    Maar een even belangrijk onderdeel van het fundament ligt besloten in ‘samenwerking’, in de aanzet van Daan en Hans genoemd als laatste uitgangspunt voor een moderne overheid (Samenwerking. Er dient meer aandacht te worden geschonken aan de horizontale en verticale samenwerking…). In de daarop volgende tekst wordt (vooral) gewezen op het van elkaar leren en oplossingen van elkaar overnemen. Maar samenwerken gaat verder dan dat. Samenwerken betekent soms iets voor een ander doen waar je zelf geen direct belang bij hebt (of meestal dénkt te hebben). Het zit niet in het overheids-DNA, zeker niet als je het op organisatieniveau bekijkt. Samenwerken is een vak en dat moet je leren!

    We zijn als overheid van oudsher verticaal ingericht en zo sturen we ook. Daarbij vergeten we dat onze verticale opdrachtverstrekking en daaraan gerelateerde verantwoording (en afrekening) op gespannen voet (kunnen) staan met de horizontale, organisatie-overstijgende doelstellingen die ontstaan bij samenwerken. De geschetste toekomstbestendige, gedigitaliseerde dienstverlening van overheid aan burgers (of inwoners zoals opgemerkt door Gerben Busch) en bedrijven/ondernemers komt er niet zonder organisatie-overstijgend samenwerken.

    Onze overheid is, zoals eerder opgemerkt door Gerben Busch, ingericht naar producten. Daarbij hanteren we een strikte scheiding van verantwoordelijkheden, en lijken we vergeten te zijn dat we als overheidsorganisaties ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben, namelijk de dienstverlening bieden die aansluit bij de behoeften van burgers en bedrijven/ondernemers (zie reactie Ben van Ackooy: Een overheid die in teken staat van het welzijn van “alle” mensen. Een overheid die niet alleen naar kosten en baten kijkt). Deze, op de belanghebbenden (ik wil het woord klant vermijden) gerichte, dienstverlening maakt geen (of in ieder geval nog te weinig) integraal onderdeel uit van de doelstelling per organisatie.
    Daarmee ontstaat er als vanzelf spanning tussen verticale aansturing en de noodzakelijke horizontale organisatie-overstijgende samenwerking. Samenwerking wordt daardoor (te) vaak ervaren als lastig en als aantasting van de eigen autonomie en om die reden zeker niet omarmd.

    Samenwerken begint met een mindset en moet gebaseerd zijn op ‘willen’ en niet op ‘moeten’, het vergt vertrouwen binnen en tussen organisaties en moet onderdeel worden van de cultuur binnen de overheid. En succesvolle samenwerking vergt voorbeeldgedrag, begint aan de top, tussen de minister(ie)s en zou idealiter impliciet besloten moeten liggen in de visie van ‘onze’ overheid. Maar we weten allemaal hoe er op het allerhoogste niveau over visie wordt gedacht…zie ook reactie van Ronald Baan. Samenwerken begint in de praktijk vaak op operationeel niveau, maar als er vanuit de top nog uitsluitend verticaal en op de eigen doelstellingen wordt gestuurd, wordt het nooit meer dan sub-optimaal en is het waarschijnlijker dat het ‘in the end’ een zachte dood sterft.

    Zoals eerder opgemerkt vergt samenwerken vertrouwen, maar vergeet niet dat succesvol samenwerken ook vertrouwen biedt! Niet alleen tussen de samenwerkende partijen maar ook naar de omgeving, iets waar we als overheid een grote herstelslag te maken hebben, zoals helder beschreven in de reactie van Ron de Milde.



    Dus ja tegen deze aanzet voor digitale transformatie van Daan en Hans, met inachtneming van alle constructieve aandachtspunten en kanttekeningen die in de reacties al zijn genoemd. In dat licht moet ook deze hartekreet voor meer aandacht voor organisatie-overstijgend samenwerken als één van de fundamenten onder de noodzakelijke digitale transformatie gelezen moet worden.

  • Hans Fierloos #

    10 augustus 2022, 04:41

    Interessant artikel van wel redelijk onderlegde burgers. Ik mis nog een klein beetje het aspect vd betrouwbare overheid hetwelk zou moeten terugkomen in het veilig omgaan met informatie van de betrokken doelgroepen. Dit komt enigzins terug in het onderwerp Digitale Duurzaamheid hetwelk overigens veel breder is dan Archivering alleen. Integraal is ook over ALLE overheidslagen heen iets tot stand brengen. Het zijn niet alleen de eilanden per overheidstaak (horizontaal) maar ook de Digitale samenwerking vd diverse echelons mag best iets beter (verticaal). Tot slot: bij elke nieuwe Wet of regelgeving mag Integraal nagedacht worden over de Digitale Uitvoering. Vroeger werd dat de informatieparagraaf genoemd welke gerust vervangen mag worden door een Digitale Informatie Paragraaf. Mooi voorbeeld hiervoor is de (Digitale) Omgevingswet.

  • Elisabeth de Leeuw - IdTopIQ #

    10 augustus 2022, 17:56

    Wat kan ik hier aan toevoegen?

    Verdere digitalisering is voor een niet onaanzienlijk deel van de burgers problematisch en kan verdere rechtsongelijkheid en maatschappelijke tweedeling tot gevolg hebben.

    In Nederland hebben 2,5 miljoen mensen van 16 jaar en ouder moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Dat is 18% van alle mensen in Nederland. Op 1 juni 2022 woonden 4 564 248 personen met een migratieachtergrond in Nederland. Dat komt neer op 25,8 procent van de Nederlandse bevolking. Van de laaggeletterden in Nederland kan ruim 30% niet goed omgaan met een computer. Maar, stel dat je wél goed kan omgaan met een computer, hoeveel zin heeft dat, als je de informatie van de overheid niet kan lezen en begrijpen?

    Welke informatie uitwisseling – en met wie – kan en mag digitaal? En welke alternatieve mogelijkheden tot informatie uitwisseling zijn onder bepaalde omstandigheden gewenst? Deze vragen zouden hoog (of hoger) op de overheidsagenda moeten komen, ook met het oog op de hoge immigratiecijfers en een toenemende vergrijzing.

  • j.a. Karrman #

    11 augustus 2022, 20:14

    Het lange verhaal doorlopen:
    - “Enkele uitgangpunten voor een moder overheid” – niets mis mee iedereen zal eens zijn
    - “het data-gebeuren” Grondstof voor informatie is een prima metafoor on aansluiting te vinden met lean processing TPM value stream

    - “Data zijn van de Burger” Dat zou ik zeker niet op deze manier formuleren. Het eigenaarschap kan ook betekenen dat het over een burger / ander gaat. Eigenaarschap datakwaliteit en de vrijheid om data te gebruiken en veranderen zijn allemaal andere voorwaarden – verantwoordelijkheden bij informatie. Zodra er meerdere betrokkenen zijn komen er meteen extra beperkingen eisen en meer.
    Met de archiefverplichting komt dat nog eens terug.

    - “Discretionaire bevoegdheid” eens met de vrijheid om data te analyseren. Dat gaat wel teen de publieke verontwaardiging over “computer says no” in.
    Het hele proces met de informatieverwerking moet niet allen bij de bouw met feed-back loopt voorzien worden mar tevens tijden de operatie. Dat betekent monitoring van effecten op de totale populatie met extra steekproeven.

    - “top down werkwijze” eens dat dit de beleidsmatige weg is. Om een of andere reden is er verval naar bottom up geloof door techniek. Dat werkt meteen het NIMBY/NIH (not in my backyard – not invented here) syndroom in de hand.

    - “de dagelijkse I-organisatie” Die valt uit de lucht Demo van Dietz zullen weingen herkennen. Het is een goede opsplitsing maar R Maass hebben we ook een andere
    Kijk ik naar Data-Mesh dan is de splitsing Operational / Analytic / Technical een zeer goede.

    Voor een volwassenheid van BI&A kwam ik deze tegen. www.researchgate.net/publication/220710949_BIDM_ het CMM level 5 met top-down bottom-up closed loop terugkoppelingen lijkt me een fraaie stip op de horizon. Het huidige dashboard voor overheidsprojecten is huiveringwekkend

  • Martin van Egmond Defensie #

    11 augustus 2022, 20:30

    Daan en Hans, mooi artikel. Samen en omzien naar elkaar. Als ik even binnen me eigen organisatie Defensie kijk, dan zie ik de druk van de politiek, het realiseren van zoveel mogelijk IT projecten, en vaak in totale isolement, los van de gebruiker en beperkt overleg met de onderhouder. Grote organisaties, hebben zoveel mogelijk de diensten geoutsourced, om maar niet zelf aangesproken te worden. Kortom goede mensen staan aan de kant en verbazen zich. Zoals jullie ook zelf constateren willen de IT medewerkers ook de beste oplossing, zolang de politiek alleen de korte termijn oplossingen vraagt, wordt het moeilijk voor het management van een organisatie. Waar ligt dan de focus. ? Juist risico management, en controle, controle. Er zijn dan zoveel ERP programma’s die werken onmogelijk maken. Moraal van het verhaal, we hebben in de IT geen probleem, het management heeft een groot probleem. En de politiek gaat van crisis naar crisis

  • Edward Nuiten #

    11 augustus 2022, 22:56

    Dank voor deze visie op de digitalisering van de overheid. Enkele herkenbare bevindingen onderschrijf ik zeker, zoals het gebrek aan horizontale en verticale samenwerking binnen, maar vooral ook tussen de verschillende overheden.
    Voorts onderschrijf ik ook de aanbeveling dat de verandering náást de bestaande organisatie moet worden vormgegeven. Een aantal zaken zijn m.i. ook relevant om in het achterhoofd te houden zijn:
    1 positionering van architectuur;
    2 focus van architectuur binnen de overheidsorganisaties;
    3 beeldvorming ICT binnen de overheid.

    Ad 1. In een eerdere reactie op andere artikelen heb ik reeds aangegeven, dat ik merk dat er rondom het vakgebied veel onduidelijkheid is over taken, verantwoordelijkheden en de positie van architectuur binnen de bedrijfsvoering van organisaties. Uit ervaring weet ik dat architectuur vaak wordt ‘beperkt’ tot ICT, terwijl de digitalisering ook een business issue is. Ron Tolido (Capgemini) hoorde ik laatst vertellen, dat transformatie anno nu per definitie Digitaal is. Helemaal mee eens, maar de organisatie, mensen en processen moeten mee niet alleen de technologie. Dat moet al op strategisch niveau door dringen. Dat architectuur daar bij een sturingsinstrument is, is evident, maar moet dan ook écht aansluiten op de businessvisie. Brengt me op punt 2.
    Ad 2. Omdat architecten meestal in ICT-hoek worden ‘gedreven’, worden er op enterprise architectuur niveau te weinig enterprise brede visies ontwikkeld, ook op ‘netwerkniveau’ in de zin van ketenpartner, ecosystemen etc. Managers hebben acute applicatie lifecycle problemen, nieuwe wettelijke taken te implementeren etc. In de Common ground beweging waren het ook meestal de grotere gemeenten die wilden en konden meewerken aan organisatieoverstijgende vraagstukken. Deze CG-beweging is een poging om die sector te verbeteren, alleen ligt ook daar de nadruk op de ‘informatiekundige gedachten’ en te weinig op de business value (‘waarom willen we de gelaagde architectuur? wat heeft de burger eraan?’) Het lastige is dat er vaak geen strategieën zijn binnen de eigen organisatie, zodat organisatieoverstijgende klantreizen helemaal moeilijk zijn in te passen in de eigen organisaties. Ik ben het dus eens met de oplossingsrichting om buiten de bestaande organisaties de verandering vorm te geven, bijvoorbeeld door de belangrijkste levensgebeurtenissen van burgers te analyseren en goed te gaan ondersteunen, op basis van een fluïde datalandschap en integratievoorzieningen. En álle overheidsorganisaties moeten meewerken!
    Klein beginnen, maar groot ambiëren. Brengt me weer op punt 3;
    Ad 3. Successen moeten expliciet worden gemaakt. Er zijn de afgelopen 20 jaar zeker ook successen geboekt. Het feit dat we allemaal kúnnen inloggen in overheidsomgevingen met dezelfde ‘sleutel’ is al een verworvenheid. Uit eigen omgeving zie ik wel, dat de minder digitaal vaardige medemens dit nog te complex vindt. Dus er zal betere begeleiding moeten komen, van mensen die niet over hun eigen ‘dossier’ kunnen beschikken. Er zijn ook krachten die in één dossier meteen weer een controle-instrument van de overheid zien. Er moet dus vertrouwen worden gecreëerd in het datagebruik.
    We zijn als architecten de afgelopen jaren te goed geweest in het digitaliseren van de processen. Prio bij de Straight-through-processes, weinig aandacht voor uitvalbehandeling, bijzondere gevallen (discretionaire bevoegdheden) etc. De Digitale Kooi van de Kafka-brigade heeft dat goed verwoord, het ontbreken van correctieprocessen. Daar moet zeker meer aandacht voor komen. De politiek heeft het ook soms erg lastig gemaakt. Op dit moment worden er nog erg complexe wetten gemaakt, waarbij departementen de uitvoeringsorganisaties soms zeer weinig mogelijkheden geven (veelal vanwege privacy, data minimalisatie) om contra informatie te gebruiken bij besluitvorming en uitvoering. Het Wetgevingsproces zal derhalve óók dichter bij de digitalisering moeten worden gebracht.
    Was het credo niet lang: werken aan één overheid? De complicerende factor blijft toch de ministeriele verantwoordelijkheid per ‘domein’. Mijn indruk is, dat er vaker ketenverantwoordelijkheid, helder processownership én data ownership (hierover is veel discussie of dat überhaupt bestaat) moet worden ingericht.
    Ergo, ik onderschrijf het artikel.

  • Rob Kemme #

    11 augustus 2022, 23:33

    Daan, Hans,
    Een goed verhaal aangevuld met waardevolle commentaren. Het beschrijft in mijn ogen een ideale situatie. Alleen is de realiteit volgens mij verre van ideaal. Er is momenteel meer wantrouwen dan vertrouwen jegens de overheid. En “De Overheid” wat is dat nu precies? De kamer? Het ambtelijk apparaat? De provincies? Gemeenten? Waterschappen? Of het alles bij elkaar en zo ja, functioneert het dan ook als één geheel? Als ik kijk hoe er doorlopend met verantwoordelijkheden geschoven wordt (zie bijvoorbeeld de recente voorstellen over de corona wetgeving) heb ik mijn sterke twijfels of je “De Overheid” wel als één organisatie kunt beschouwen. En als dat niet kan wordt integraal digitaliseren best een uitdaging. Zoals Erik Ruiterman al opmerkt is het sleutelwoord volgens mij: Samenwerking. Daar valt of staat het succes van de digitalisering mee, denk ik. Of dat in een one-size-fits-all oplossing kan betwijfel ik, maar zolang de deeloplossingen (architecturen) maar met elkaar kunnen samenwerken hoeft dat misschien ook niet.

Reactieformulier

De met een * gemarkeerde velden zijn verplicht. U ziet eerst een voorbeeld en daarna kunt u uw bijdrage definitief plaatsen. Uw e-mailadres wordt niet op de site getoond. Reacties zonder achternaam worden verwijderd. Anoniem reageren alleen in uitzonderlijke gevallen in overleg met de redactie. U kunt bij de vormgeving van uw reactie gebruik maken van textile en er is beperkt gebruik van html mogelijk.