zoeken binnen de website

Rathenau Instituut: “Kabinet: stop met het overschatten van de kansen van digitalisering”

door: Jurriën Hamer, Linda Kool en Melanie Peters | 21 juli 2021

Ondanks tal van initiatieven slaagt de overheid er niet in om de uitdagingen van de digitale samenleving voldoende het hoofd te bieden. Het komende kabinet moet het tij keren. Hoe? Stop met het overschatten van de kansen van digitalisering, en het onderschatten van de risico’s, betoogt het Rathenau Instituut.

Beeld: Shutterstock

Dat digitale technologie de samenleving voor enorme uitdagingen stelt, erkennen politici en beleidsmakers inmiddels wel. Maar het is tot dusver niet gelukt om deze dreigingen voldoende het hoofd te bieden. Het thema cyberveiligheid staat al jaren op de agenda, maar onze digitale netwerken zijn er niet veiliger op geworden. Of neem duurzaamheid: het kabinet streeft al jaren naar een samenleving die zowel duurzaam als digitaal geavanceerd is. Hoe die twee moeten samengaan, is nog steeds onduidelijk. Er ligt dus een urgente vraag op de formatietafel: hoe zorgen we ervoor dat de digitale samenleving over vier jaar écht veiliger, duurzamer, gezonder en menselijker is?

Computers zijn goed in het beheersen van de regels van een spel als Go, maar niet in het voorspellen van sociale uitkomsten.

Allereerst zal een nieuw kabinet gebaat zijn bij wat Hollandse nuchterheid over de mogelijkheden van digitale technologie. Sommige digitale technologieën, zoals de analyse van medische scans en spraakherkenning, boeken onmiskenbaar vooruitgang. Maar die successen zijn doorgaans in helder afgebakende omgevingen. Computers zijn goed in het beheersen van de regels van een spel als Go, maar niet in het voorspellen van sociale uitkomsten, zoals wie succesvol wordt in een nieuwe baan. Juist in zo’n dynamische sociale omgeving vallen de prestaties van digitale technologie keer op keer tegen.
Daarnaast moet een nieuw kabinet niet in de val trappen om digitale technologie naar voren te schuiven als dé oplossing voor bepaalde problemen. Het enthousiasme waarmee de corona-app vorig jaar werd aangekondigd was onterecht, omdat het contactonderzoek en vervolgacties niet op orde waren. Een app zonder context is nooit de silver bullet voor het tegengaan van een epidemie. Digitale technologie is pas deel van de oplossing als deze verstandig ingebed wordt in complexe praktijken als de zorg en het onderwijs. De overheid moet hier de criteria formuleren. Te meer omdat digitale innovaties niet zonder risico’s zijn.

Een nieuw kabinet moet dan ook meer oog hebben voor de ingrijpende manier waarop digitale technologie onze levens verandert.

Helaas worden die risico’s nog vaak onderschat. De afgelopen jaren is er gelukkig meer aandacht gekomen voor privacy, veiligheid en non-discriminatie. Maar voor de verdergaande effecten van digitale innovaties is nog steeds te weinig oog. Digitale sollicitatiesystemen beïnvloeden de relatie tussen werknemers en werkgevers, en de inzet van slimme leermiddelen verandert de manier van lesgeven en de interactie in de klas. Over dit soort wezenlijke effecten is veel te weinig discussie. Systemen die veilig en privacy vriendelijk zijn, kunnen immers nog altijd leiden tot een onwenselijk aannamebeleid, of een verstoorde relatie tussen leerling en leraar.

Een nieuw kabinet moet dan ook meer oog hebben voor de ingrijpende manier waarop digitale technologie onze levens verandert. Dat betekent ook: op tijd durven regels en randvoorwaarden op te stellen om digitale technologie in goede banen te leiden. Overheden op verschillende niveaus hebben de afgelopen jaren vaak te laat ingegrepen. Laten we eerlijk zijn: de ondermijnende invloed van de grote platformbedrijven op de democratie en de economie, is te lang op zijn beloop gelaten. Ook de komende jaren krijgt de samenleving te maken met digitale toepassingen die op gespannen voet staan met mensenrechten – zoals AI-systemen die proberen onze emoties uit te lezen of ons op afstand identificeren.

Verantwoorde innovaties vragen om het tijdig innemen van stevige, heldere posities – door een nieuw kabinet én door volksvertegenwoordigers. Waar nodig zullen ze ook de uitrol van ongewenste toepassingen moeten stoppen. Anders blijven we in de digitale samenleving dweilen met de kraan open.

Jurriën Hamer en Linda Kool werken als onderzoeker bij het Rathenau Instituut, Melanie Peters is er directeur. Het Rathenau Instituut publiceert binnenkort een rapport met een visie op digitalisering voor het kabinet.

reacties: 2

tags: , ,

  • Jan van Dalen #

    22 juli 2021, 14:16

    Dit doet mij denken aan een hoofdstuk dat ik ca. 40 jaar geleden in de afscheidsbundel voor mijn toenmalige hoogleraar bij het mathematische Centrum (nu CWI) heb geschreven en waarin de stelling werd geponeerd dat de ontwikkeling en toepassing van mathematische beslissingsmodellen alleen gerechtvaardigd is wanneer die gesteund worden door de sociale werkelijkheid. Niet andersom. Toen een reactionair standpunt.

  • Vincent Hoek #

    23 juli 2021, 15:55

    Alle technologie is politiek (Marshall McLuhan), dus de belangrijkste opgave voor de Politiek wordt: beken kleur! Wees duidelijk! Komt de digitalisering ten goede aan de Staat of aan de Natie? De juridische, uitkerings- en bedrijfsmodellen zijn namelijk heel verschillend, al naar gelang de gemaakte keuze. Niets doen is nl. ook kiezen. De maatschappelijke realiteit is dat data snel te combineren is geworden, dus top down aansturing is niet echt realistisch meer. Vooralsnog is alle IHH per Ministerie nog bedoeld BINNEN de organisaties van elke Minister, terwijl de maatschappelijke realiteit is dat de data stroomt TUSSEN organisaties en de meeste data niet eens van de Staat zijn, terwijl de Bestuurder dankzij GDPR/AVG al wel datavoortbrengingsketen verantwoordelijkheid draagt (zonder dat Data Governance is ingericht).
    Motor rijden met een blinddoek om. Verantwoordelijk zijn voor een lekke emmer.
    Neem nou een door de Staat uitgegeven identiteit. Dat moet een hoge acceptatie en gebruikspercentage hebben, anders heeft het token weinig waarde, vergeten mensen waar ze zijn en hoe ze ze moeten gebruiken. (vb DigID voor de DigID app) Zo kan een Staat alsnog geen grote besparingen realiseren en moet er nog steeds veel handmatig om nog enige acceptatie te behouden. IDs echter die commerciële processen ondersteunen (bijv. KYC, AML, bedrijfsbeheer, contractondertekening, volmacht) worden juist zeer gewaardeerd en gebruikt, helemaal als ze ook grensoverschrijdend kunnen worden gebruikt. (vb Estlandse e-Residency ID) Mobiele IDs leveren nog meer mogelijkheden, verlagen de bedrijfskosten en zijn nog veiliger, maar dat krijgt geen Staat van de grond (corona app, EU corona paspoort app). Bottom line: overheden MOGEN vaak digitale zaken die ze niet goed kunnen en commerciële platforms KUNNEN allang digitale kunstjes die ze (juridisch/ethisch) niet mogen. Tel daarbij dat mandaat/budget gestuurde inkoop vrijwel automatisch tot puntoplossingen voor deelvraagstukken leidt en de boel blijft suboptimaal zonder integrale Visie. Het beste wat de overheid daarom kan doen is minimale architectuurprincipes en industriebrede compliance frameworks onder Staatsbrede Data Governance afdwingen, al was het maar ISO 8000 voor data kwaliteit en het borgen van elke dienst met een duidelijke eigenaar. Keep it simpel en loop vooral niet in de weg. Wat het Rathenau Instituut niet benoemt maar wel impliceert is een integrale Systeemverandering van Panoptisme naar Holoptisme. Onontkoombaar met de doorbraak van de 4e 4n 5e Industriële Revolutie, maar niet zonder groeipijnen. Interessante tijd!

Reactieformulier

De met een * gemarkeerde velden zijn verplicht. U ziet eerst een voorbeeld en daarna kunt u uw bijdrage definitief plaatsen. Uw e-mailadres wordt niet op de site getoond. Reacties zonder achternaam worden verwijderd. Anoniem reageren alleen in uitzonderlijke gevallen in overleg met de redactie. U kunt bij de vormgeving van uw reactie gebruik maken van textile en er is beperkt gebruik van html mogelijk.