zoeken binnen de website

Regels zijn regels

door: Arjan Widlak | 8 januari 2020

Arjan Widlak

Regels zijn regels. Dat klinkt redelijk voor velen, tot ze zelf in een situatie komen waarin dat absurd is. Wie zelf, zoals Nathalie uit de vorige bijdrage, een cent teveel betaalt en dan hoort dat je je niet aan de afspraken houdt, begrijpt opeens dat de situatie er toe doet. Toch is niet altijd even duidelijk wanneer je afwijkt van regels en hoe je dat verantwoordt.

De rubriek Digitaal verdwaald toont opzienbarende en frustrerende ervaringen in de digitale wereld. Zelf een ervaring gehad? Mail ons!

Recent verscheen een handleiding die ambtenaren daarbij helpt. Die handleiding rust voor een belangrijk deel op de zogenaamde beginselen van behoorlijk bestuur. Dat zijn normen die gelden voor elk besluit van elke ambtenaar van elk bestuursorgaan.

Beginselen hebben een ander karakter dan regels. De filosoof Dworkin is wereldberoemd geworden met het onderscheid daartussen. Regels zijn zwart-wit en er kunnen nooit twee regels tegelijk gelden. In Nederland mag je 130 rijden. Tenzij er een bord staat met 50. Want het kan niet tegelijkertijd. Maar beginselen blijven altijd van betekenis, ook als ze lijken te botsen. Wie z’n zoon belooft dat hij in z’n auto mag rijden schept verwachtingen. Dat is het vertrouwensbeginsel. Maar als je zoon nog maar acht is, moet het voorzorgsbeginsel toch zwaarder wegen. En het legaliteitsbeginsel. Het mag niet. Dat kun je uitleggen. Uitleggen is belangrijk, omdat argumenten maken dat wij een besluit vrijwillig willen accepteren, zelfs al krijgen we geen gelijk.

23 Oktober gaf de rechter het voorbeeld in een belangrijke zaak rond toeslag voor kinderopvang. Volgens de letter van de wet moet je van alle kosten aantonen dat ze zijn betaald, anders wordt de toeslag van het hele jaar teruggevorderd. Maar – zo zegt de rechter nu – de nadelige gevolgen van een besluit mogen niet onevenredig zijn in verhouding tot het doel. Als duidelijk is dat de kosten er waren. En iemand misschien niet helemaal, maar wel vrijwel volledig kan bewijzen die kosten te hebben betaald in dat jaar, dan is het disproportioneel om de toeslag van het hele jaar terug te vorderen. Dan raken mensen in te grote problemen.

We willen fraude aanpakken, we vragen we om redelijkheid en ook zijn we steeds minder geneigd om gezag te accepteren zonder argumenten. Tegelijk zijn besluiten die we automatisch nemen met software nogal zwart-wit en niet vergevingsgezind. Veel wetten kunnen zelfs alleen uitgevoerd worden bij de gratie van dat soort software. Dit lijkt allemaal onverenigbaar.

Toch niet. We moeten niet zozeer speuren naar alleen fraude, maar zoeken naar situaties die niet met regels alleen te beoordelen zijn. Klassieke automatisering kan prima domme regels toepassen voor de meeste gevallen. Kunstmatige intelligentie kan juist goed voorspellen welke groep vraagt om oordeelsvorming. En mensen kunnen dat beargumenteren. Zo kan het rechtvaardig en nog efficiënt ook, zonder dat de rechter nodig is.

Arjan Widlak is directeur en onderzoeker bij Stichting Kafkabrigade, een organisatie die onnodige bureaucratie opspoort en oplost. Arjan publiceert regelmatig over de impact van informatietechnologie op het openbaar bestuur.

Stichting Kafkabrigade verzorgt ook masterclasses over digitalisering en behoorlijk bestuur. Voor meer informatie: kafkabrigade.nl/onderwijs

Deze bijdrage is eerder (2 november 2019) geplaatst in Het Financieele Dagblad

tags: , ,

Reactieformulier

De met een * gemarkeerde velden zijn verplicht. U ziet eerst een voorbeeld en daarna kunt u uw bijdrage definitief plaatsen. Uw e-mailadres wordt niet op de site getoond. Reacties zonder achternaam worden verwijderd. Anoniem reageren alleen in uitzonderlijke gevallen in overleg met de redactie. U kunt bij de vormgeving van uw reactie gebruik maken van textile en er is beperkt gebruik van html mogelijk.