Inmiddels is zo ongeveer heel Europa het er wel over eens dat het geweldig zou zijn als de EU een infrastructuur die kan concurreren met de grote Big Tech partijen in de VS. Vooral als die infrastructuur ook nog recht doet onze wet- en regelgeving en aan onze normen en waarden voldoet ten aanzien van controle en eigenaarschap van data.
Sexy onderwerp: Data Spaces
Ik had beloofd om verslag te doen van de voortgang van de bouw van onze eigen Zero Person Company. Ik moet jullie teleurstellen, ik mag er op dit moment even niets over zeggen. Gelukkig is er wel een ander (iets minder sexy) onderwerp, waarop allerlei gave ontwikkelingen plaatsvinden.
Er lopen inmiddels al jaren programma’s waarin de EU honderden miljarden uitgeeft aan een mogelijke oplossing. De gedachte daarachter is dat kleinere partijen samen schaalgrootte ontwikkelen zonder de nadelen van machtsconcentratie: een decentrale oplossing waarop leveranciers en gebruikers onafhankelijk van elkaar inpluggen en op basis van gestandaardiseerde protocollen diensten aanbieden en afnemen. Deze ontwikkeling vindt plaats onder de noemer “Data Spaces”.
In de basis is de oplossing niet nieuw. Als je een groot aantal computers met elkaar wil verbinden, dan doe je dat niet 1-op-1, maar creëer je een bus-architectuur waar alle computers op aan kunnen sluiten en voilà, daar is het internet. Wil je informatie uitwisselen met een groot aantal computers? We bouwen een bus-architectuur met standaard protocollen en plotseling is daar het World Wide Web. Destijds ging het om het verbinden van grote aantallen computers, nu gaat het om een generiekere infrastructuur die verwerking van data voor allerlei vormen van data-analyse mogelijk maakt. Een Data Space is dan in feite de onderliggende bus-architectuur waarmee de benodigde afspraken worden vastgelegd.
De waarde kan pas gerealiseerd worden als alle kleinere partijen meedoen.
In theorie is dit geweldig nieuws. De werkelijkheid blijkt echter stroperig, want de waarde kan pas gerealiseerd worden als al die kleinere partijen meedoen. Er is echter hoop. Er zijn terreinen waar een stapsgewijze aanpak direct tot winst leidt. Een daarvan is data-analyse in de accountantscontrole. Nu moet een kantoor daar bij elke klant opnieuw een ad hoc oplossing voor neerzetten. Als we starten met een audit Data Space kost dat bij iedere volgende klant minder moeite. Dat bespaart tijd (en geld) bij zowel de klant als de accountant.
En dan begint het feest pas. Als andere kantoren ook aansluiten op de Data Space, dan wordt de periodieke (verplichte) roulatie van accountants voortaan veel eenvoudiger (opnieuw: tel uit je winst). En wat te denken van partijen zoals toezichthouders en de Belastingdienst? Ook zij zijn geïnteresseerd om in te pluggen. Al met al wordt een Data Space dan opeens een heel sexy onderwerp.
Deze blog is als column gepubliceerd in iBestuur Magazine #55 van juni 2025
Nog geen (gratis) abonnement? Klik HIER
Lees ook:
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Sexy zeker, maar ook wezenlijk anders. Een dataspace verschilt fundamenteel van een traditionele bus-architectuur en is vooral data-context-centrisch. Data Spaces gaan dus wezenlijk anders om met data-uitwisseling, governance, semantiek en decentrale samenwerking en vormen daarmee een bedreiging voor veel bestaande businessmodellen. Een bus-architectuur (zoals een Enterprise Service Bus, ESB) is een technische infrastructuur die wordt gebruikt om systemen te verbinden en communicatie tussen applicaties te faciliteren. Zulke applicatiecentrische constructen kenmerken zich door hun centraliteit, waarbij een centrale "bus" fungeert als tussenlaag voor alle datacommunicatie. Er ontstaat dus een bottleneck. Een interessante plek om te 'be'zitten.De nadruk ligt vooral op de technische integratie, zoals het transporteren van berichten tussen applicaties via gestandaardiseerde protocollen. Je komt al snel op een platform dat werkt met vooral uniforme datastromen en waarom alle aangesloten partijen zich ook strikt moeten houden aan vooraf gedefinieerde technische standaarden. Dit soort bussen behandelen data nog vaak low-level, zonder diepere context; de bus transporteert data en laat de betekenis van die data vooral over aan de ontvangende systemen.
Een Data Space gaat veel verder. Dat is een conceptueel, organisatorisch en technologisch framework dat vooral is ontworpen om geDEcentraliseerde data-uitwisseling mogelijk te maken. Data Spaces zijn dus geen platforms, ze zijn gedecentraliseerd en gericht op autonome samenwerking tussen verschillende partijen, ZONDER centrale controlelaag. Ze zijn ontworpen om data te voorzien van context, semantiek en betekenis, zodat juist verschillende partijen data kunnen interpreteren en gebruiken op basis van gedeelde afspraken over betekenis (semantische interoperabiliteit). Daarom ligt bij Dataspaces veel sterker de nadruk op juridische afspraken, eigendomsrechten, toegang tot data en compliance met regelgeving (bijv. AVG). Aangezien DataSpace juist heterogene datastromen en protocollen ondersteunen, hoeven partijen juist niet allemaal dezelfde technische standaarden hoeven te gebruiken. Dit maakt ze interoperabel en geschikt voor diverse ecosystemen. Audit kun je dus vooral inregelen (Policy Enforcement Points/Policy Decision Points etc.) Elke deelnemer behoudt hierdoor volledige controle over zijn eigen data en systemen en samenwerking vindt plaats via gedeelde afspraken en protocollen. Er ontstaat een Level Playing field en ook toegang voor nieuwe type omgevingen, zoals https://ecosteer.com/ en https://www.netcore.network/services wat weer ondersteunend kan zijn bij decentraliserende maatschappelijke bewegingen, zoals https://hypha.earth/use-cases/energy
Nu kunnen alle deelnemers in het gedeelde data ecosysteem dezelfde betekenisgeven aan bepaalde data, zelfs als ze verschillende systemen gebruiken. Zo definieert een dataspace niet alleen wat een "klant" is (bijv. via een standaard datamodel), maar ook hoe die klantinformatie moet worden geïnterpreteerd in verschillende juridische, zakelijke en technische contexten. Het is dus volstrekt duidelijk wie de specifieke data kan gebruiken, voor welke doeleinden en onder welke voorwaarden. Dit maakt een dataspace inderdaad geschikt voor complexe ecosystemen waar vertrouwelijkheid, eigenaarschap en compliance belangrijk zijn – zoals bij gevoelige data in de zorg, financiën of overheid, maar geen enkele partij heeft meer de volledige controle over de infrastructuur. Die is namelijk virtueel geworden en kent dus geen centrum meer en DAT is de strategische zet ten opzichte van de Big Tech. (the Medium is the Message)
Zodra een "financiële transactie" in een dataspace een gestandaardiseerde semantische betekenis heeft, weet elke deelnemer wat de data betekent in juridische, zakelijke en technische termen, maar de data zelf blijft eigendom van de partij die het genereert en toegang wordt alleen verleend via contextspecifieke afspraken. Dit betekent dat dezelfde dataset in verschillende contexten andere beperkingen kan hebben!
Een zorgdataspace kan bijvoorbeeld toestaan dat een arts medische gegevens raadpleegt, maar niet dat een verzekeraar deze gebruikt voor commerciële profiling.
Nu wordt het heel precies af te stellen welke data belangrijk is in een bepaalde sector (bijv. in een audit-context of in een logistieke context) én hoe die data moeten worden geïnterpreteerd en verwerkt binnen die sector. (waarmee je het grootste deel van de audit reden meteen elimineert, want het KAN niet anders dan goed). Nu wordt het ineens mogelijk om te energie micro-grids te koppelen aan batterij wetgeving en kunnen frisse laterale, hyperlocale opwek-/verbruik modellen ontstaan. Het zijn momenteel JUIST de kleine partijen die al in uiterst verfrissende data spaces samenwerken, alleen ... in de interactie met incumbents ontstaan andere maatschappelijke rollen.
De notaris is straks niet meer de meneer met de dure documenten in dat grote pand, maar kan bijvoorbeeld sneller dan anderen Verified Trust Ankers leveren. Traditionele ex post auditprocessen, gebaseerd op het verzamelen, controleren en rapporteren van vertrouwelijke informatie van klanten, handmatig en klant-specifiek en volkomen afhankelijk van inefficiënte ad-hoc datastromen evolueert naar data gedreven Real Time Monitoring/Real Time Auditing (RM/RA) processen op basis van real-time toegang van de auditor tot gestandaardiseerde en semantisch rijke data. (werkt 2 kanten op, want er ontstaat een glasheldere relatie tussen geidentificeerde en geauthentiseerde data eigenaar, data leverancier en data consument binnen een verifieerbare data relatie)
Zo gaan Data Spaces de operationele kosten van incumbents verlagen door standaardisatie en automatisering van auditprocessen, waardoor je veel minder tijd nodig zult hebben om precies de juiste data te 'verzamelen', terwijl je veel meer data kunt analyseren. Ideaal voor een MKB economie, zoals de Europese en perfect passend binnen de European Digital Single Market (EDSM). Zo kan een beetje audit actor op korte termijn compleet nieuwe diensten aanbieden, zoals proactieve monitoring (bijvoorbeed op Dual Use goederen) en continue audits, wat veel meer waarde toevoegt dan traditionele jaarverslagen. Uur/factuur kan evolueren naar een abonnementsmodel of een op data-analyse gebaseerd model voor sector-specifieke dataspaces. Er kunnen dan netwerken ontstaan van diepe kennishebbers, die hun werk ondersteund kunnen zien door collaboratieve digital twin omgevingen, Machine Learning en tijdverdichtende AI. Niemand kan echter meespelen zonder het concreet implementeren van de benodigde semantische standaarden en het naleven van de snel evoluerende regelgeving. Data Governance en kennisgedreven samenwerking met technologiebedrijven en andere stakeholders is dus cruciaal. Denk aan partnerships met aanbieders van blockchain, AI, en semantische technologieën. Het sexy element zit in de Digitale Transformatie die daarvoor nodig is. NIET voor de jonge, kleine, flexibele MKB bedrijven die razendsnel kunnen clicken en pluggen en (re)combineren en evolueren onder Darwins druk (zeker nu), maar het wordt interessant voor elke organisatie die geboren werd in de 20ste eeuw van verticale markten, monodisciplinaire modellen en arbeidsspecialisatie.
Technologiebedrijven en startups die al gespecialiseerd zijn in dataspaces en data-analyse zijn inmiddels al hun directe concurrenten. Het onderscheidend vermogen is in een DataSpace niet langer de 'brand', maar het aantoonbare, verifieerbare en verdiende gezag op basis waarvan reactieve audits kunnen worden omgebouwd naar continue audits voor real-time monitoring van (financiële) activiteiten, automatische detectie van afwijkingen en risico’s via algoritmes en dynamisch bij te werken rapportages in plaats van jaarlijks. Meer transparantie, minder compliance-risico.
Mooie kansen voor actoren die aantoonbaar kennis hebben van eigendomsrechten, toegang en beveiliging of om verifieerbare certificaten uit te geven die garanderen dat deelnemers aan een dataspace voldoen aan regelgeving en standaarden, zoals sector-specifieke eisen en daar dan AI-gedreven risicoanalyse op los te laten, of sector-specifieke benchmarks te publiceren of algoritmes voor fraudedetectie op basis van patroonanalyse te ontwikkelen. In de samenleving zie je nu al partijen die vroeger duidelijk hub-spoke bottlenecks/platforms waren zich evolueren tot Data Leverancier met al dan niet een eigen datamarkt, binnen een Darwinistisch dynamisch data ecosysteem. Cut out the Middle Man.