Hoeveel digitale ruimte moet de AIVD krijgen bij maatschappelijke veranderingen?

Technologie verandert de manier waarop mensen communiceren, samenkomen en informatie zoeken. Online en offline vloeien samen, mens-machine-relaties verdiepen, applicaties en data raken steeds meer gekoppeld. Dat maakt het voor de diensten die de nationale veiligheid en de democratische rechtsorde moeten bewaken een stuk complexer. Nieuwe interactiepatronen kunnen ook nieuwe dreigingen voeden, zoals varianten van extremisme, terwijl de toename van digitale sporen de inzet van nieuwe analysetechnieken aanjaagt. Dit roept een aantal urgente vragen op: zijn bevoegdheden nog toereikend, hoe blijft wendbaarheid op peil, en wat betekent dit voor toestemming, toetsing en toezicht en dus voor grondrechten?

Vier scenario’s

Rathenau schetst vier levensechte scenario’s, gebouwd op technologische, maatschappelijke, economische, geopolitieke en beleidsmatige trends, met telkens andere machtsverhoudingen over digitale middelen.

Scenario 1 | Burgers bepalen. De samenleving gaat door een digitale detox. Burgers slagen erin om veel minder tijd achter schermen door te brengen en weten hun grondrechten, mede gesteund door effectieve EU-regulering, te waarborgen. Van nieuwe technologie wordt beperkt gebruikgemaakt; er zijn weinig datakoppelingen. Het sociale weefsel is sterk verbeterd, waardoor ook het onderling vertrouwen tussen mensen groot is. Geopolitiek is het rustig. Doordat burgers het heft in handen hebben, is de macht van grote technologiebedrijven afgenomen.

Scenario 2 | Corporate control. Nieuwe technologie wordt volop ontwikkeld door grote technologiebedrijven die ruim baan hebben, en nieuwe tools en gadgets zijn populair. Het optimisme hierover is aanvankelijk groot vanwege de gedachte dat het volop inzetten op dataverzameling en data-analyse leidt tot een beter functionerende samenleving. Keerzijden zijn echter grote digitale afhankelijkheid, verlies van strategische autonomie door de EU, toename van energieverbruik en afname van sociale cohesie.

Scenario 3 | Toenemend totalitarisme. In reactie op grote geopolitieke instabiliteit is de druk op de autoriteiten om het land veilig te houden enorm toegenomen. Onder druk van aanslagen en cyberaanvallen centraliseert de staat dataverkeer en breidt ze bevoegdheden uit. De staatscontrole veroorzaakt breuken in de samenleving. Het onderlinge wantrouwen groeit en groepen komen sterker tegenover elkaar te staan. De internationale handel verbrokkelt, wat leidt tot economische stagnatie.

Scenario 4 | Fikse fragmentatie. De grote machtsblokken Verenigde Staten, China, Rusland en de EU komen tegenover elkaar te staan. Migratie, grondstoffen: alles wordt in stelling gebracht om elkaar te bestrijden. Maar ook in het binnenland zijn de sociale tegenstellingen groot geworden. Zowel de gevoelde ongelijkheid als de gefragmenteerde online werkelijkheid zijn een voedingsbodem voor nieuwe soorten extremisme in het land.

Keerzijden van inzet technologie

Nieuwe technologische mogelijkheden kunnen het werk van de diensten makkelijker en efficiënter maken. De beschikbaarheid van informatie in combinatie met verfijnde analysetechnieken maakt dat de diensten een volledig beeld kunnen vormen van een dreiging of doelwit met minder middelen dan voorheen. Toch zitten er ook keerzijden aan, waarschuwt Rathenau; Data-analyses kunnen leiden tot grote hoeveelheden data om relevante patronen en correlaties te vinden. Focus is nodig; je moet je blijven afvragen wat de data-analyses aan inlichtingen opbrengen. Ook bestaat het gevaar dat de diensten te afhankelijk worden van nieuwe technologie, die vaak ook nog in handen is van enkele grote technologiebedrijven. En hoe bescherm je je medewerkers? Het is lastig om geen digitale sporen achter te laten.

Ook brengt de digitale omgeving nieuwe dreigingen met zich mee, zoals saladebar-extremisme, hacking en het verspreiden van desinformatie. Dit zal ertoe leiden dat de druk om de wendbaarheid van de diensten te verhogen, wordt opgevoerd. Waar ligt de grens? Het vrijelijk verwerven van inlichtingen over activisten betekent feitelijk een inperking van burgerlijke vrijheden en democratische rechten.

Toezicht

Als nieuwe bedreigingen vragen om meer armslag voor de inlichtingendiensten, wordt de verleiding sterk om de administratieve lasten van toetsing en toezicht te verminderen. Daarom moet ook het toezichtstelsel meebewegen. Dit kan door het anders te organiseren, schrijft Rathenau in haar rapport. ‘Denk aan minder toezicht vooraf, maar meer toezicht tijdens de operationele activiteit.’

De toegang tot data strikt beperken kan leiden tot inlichtingenschaarste. In het geval van beperkte toegang tot datastromen zouden diensten via wetgeving toegang tot versleutelde data moeten kunnen krijgen. Dat probleem speelt overigens nu al. ‘Als radicalisering binnen besloten groepen op bijvoorbeeld Signal of WhatsApp plaatsvindt, daalt de slagkracht van de diensten.’ De vraag is hoe deze eventuele bevoegdheid effectief te begrenzen valt.

Zeven aanbevelingen

1. Vaar niet blind op technical intelligence: de beschikbaarheid van grote hoeveelheden data en nieuwe analysetechnieken maakt het verleidelijk om inlichtingenwerk volledig tech-first in te richten. Mensenwerk is nodig om beweegredenen van vijandige regimes en extremistische milieus te begrijpen. Combineer data-analyse met human intelligence en diepe contextkennis om strategische signalen niet te missen.

2. Zorg voor diversiteit in het personeelsbestand: haal diverse expertises binnen en voorkom verkokering. Technische experts zijn doorgaans niet dezelfde mensen bij wie een baan als infiltrant goed past. Verbind disciplines en borg veiligheid van medewerkers.

3. Stel grenzen aan gebruik van nieuwe databronnen en technologie: stel gedifferentieerde juridische waarborgen in naarmate van inbreuk; bescherm naast privacy ook andere grondrechten, zeker bij intieme data en manipulatieve technieken.

4. Maak toetsing op rechtmatigheid wendbaarder. Vasthouden aan een te rigide toets vooraf kan leiden tot onwenselijke vertragingen en blokkades. Met het slimmer organiseren van toetsing en toezicht kan mogelijk al veel worden bereikt.

5. Borg de samenwerking tussen partijen: Regel heldere verantwoordelijkheden, doelen en waarborgen bij samenwerking met publieke/private partijen om afhankelijkheid en sfeervermenging te voorkomen. Bewaking van grondrechten blijft hierbij het belangrijkste ijkpunt.

6. Organiseer brede dialoog over de prijs van veiligheid: Tot waar mogen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten gaan in het uitvoeren van hun taak? Dit debat kan worden aangezwengeld door de diensten zelf, door politici, ngo's, media en/of denktanks.

7. Voorkom radicalisering zoveel als mogelijk: Zet eerder in de keten in op sociale, mentale en digitale preventie van radicalisering. Mogelijk kan dit door vriendelijke contentmoderatie, het stimuleren van mediawijsheid en een andere opzet van platformen worden ingeperkt.