Bewoners-in-the-loop: samen beslissen over AI

Geen maquettes van de slimme stad

Als er iets fysieks verandert in een gemeente, bijvoorbeeld de komst van een nieuw gebouw of een windmolenpark, dan bestaan er allerlei participatiemethodes om te zorgen dat inwoners kunnen meepraten, van maquettes tot inspraakavonden tot collectieve bezwaren. Voor nieuwe technologie in de publieke ruimte ontbreken zulke methoden. Het handboek ‘Bewoners-in-the-loop, samen beslissen over AI in de stad’ doet vijftig suggesties, in de vorm van ideeën, experimenten en werkvormen, om de slimme stad bespreekbaar te maken met bewoners, te zorgen dat iedereen wordt gehoord en dat publieke waarden worden geïntegreerd.

Het handboek, gratis downloadbaar, is het resultaat van vier jaar onderzoek naar ‘Human Values for Smarter Cities’ door actieonderzoeker Mike de Kreek en ontwerper Tessa Steenkamp van de Hogeschool van Amsterdam (HvA). De doelgroep van het handboek bestaat enerzijds uit ambtenaren die zich bezighouden met innovatie en technologie bij lokale overheden en anderzijds uit ambtenaren die zich bezighouden met participatie en social design. Steenkamp: ‘We hopen dat die verschillende afdelingen elkaar wat beter gaan vinden aan de hand van dit boek.’

Op pad op een scanfiets

Binnenlands Bestuur sprak De Kreek en Steenkamp eerder over de scanfiets, een participatieproject van de gemeente Amsterdam waarin een burgerpanel meedacht over een nieuw scanvoertuig voor de stad. Hoe pak je zoiets aan? Steenkamp vertelt: ‘De participatie ging met name over de technologie. Die was goed uitgedacht. Maar ik ben een ontwerper en ik dacht: als die fiets rondrijdt in de stad, wat zien mensen dan? Hoe begrijpen ze wat het is?’ Ze overtuigden het Computer Vision Team van de gemeente om de straat op te gaan. De projectleider werd op de scanfiets gezet in verschillende outfits en met verschillende bestikkeringen op de fiets, om te testen hoe mensen reageren en welke vragen ze stellen. Dat leverde veel inzichten op.

‘We hebben veel nagedacht over wat er op die fiets moet staan, maar je kan eigenlijk echt niet lezen wat er op een elektrische fiets staat als die voorbij fietst’', zegt Steenkamp. ‘Wel als de fiets stilstaat bij het stoplicht, maar dan kijk je niet echt naar het frame, maar misschien wel naar iemands rug. Daar kan je veel informatie kwijt. En op zo'n moment kan iemand ook korte gesprekjes voeren.’

Geleerde lessen uit vier jaar onderzoek

Deze en andere inzichten werden verzameld in het handboek. Eén van de geleerde lessen is volgens De Kreek dat je in een participatieproject niet van tevoren kunt zeggen dat inwoners gaan meebeslissen. ‘Zeggenschap was een van de doelen in het participatieproject de Scanfiets. Maar in de praktijk gaat het op en neer over de tredes van de participatieladder.’

Zo werd er samengewerkt aan vier scenario’s van dataminimalisatie van de camera op de scanfiets. De leden van het burgerpanel mochten dat vervolgens prioriteren. Dat lijkt op beslissen, maar later in het proces kwamen handhaving en toezicht meedenken en bleek de prioriteit van het burgerpanel niet helemaal haalbaar. De Kreek: ‘Dan lijkt de input van het burgerpanel eigenlijk weer een advies geworden. Zo schuift het over de tredes.’

Denk na over borging

Les twee: ‘Als je belooft om het meest minimale scenario van de dataminimalisatie als uitgangspunt te nemen in toekomstige gesprekken met interne opdrachtgevers, hoe borg je dat dan? Denk daarover na.’

Les drie: ‘Wees je ervan bewust dat er in zo'n participatief ontwerpproject geheid fundamentele zorgen naar boven komen, die het project overstijgen. Waarom moeten we eigenlijk een multipurpose scanfiets hebben? Waar is de menselijke maat gebleven bij de gemeente? Zorg ervoor dat je ook daarop anticipeert. Bij ons is bijvoorbeeld een adviesbrief over een uitbreiding van de scanfiets gestuurd naar de burgemeester, het college en de raad, met daarin vijf zorgen van het burgerpanel.’

Persoonlijke leerprocessen

Les vier: ‘Tussen het burgerpanel en het Computer Vision Team ontstond door de langdurige samenwerking een sfeer van vertrouwen. Dat leidde tot persoonlijke leerprocessen met veel potentie. De techneuten zeiden dat ze dingen te horen kregen die ze zelf nooit zo hadden bedacht. Het zou mooi zijn als je dergelijke leerervaringen weet te koppelen aan bijvoorbeeld de participatieafdeling of andere mensen van de gemeente.’

Een gevolg van de intensieve samenwerking was wel dat de bewoners steeds meer gingen meedenken met het project. Ook daar zit een les in. ‘We hebben per ongeluk misschien wel consultants van ze gemaakt. Hoe zorg je ervoor dat mensen in zo'n burgerpanel bewoners blijven?’

Het handboek gaat overigens niet alleen over de scanfiets, maar over een veelheid aan techprojecten met inwoners in Amsterdam. Het boek bevat tips voor ‘met bewoners in gesprek gaan in de context van de bewoner in plaats van in de context van het stadhuis’ en geeft antwoord op vragen over processen, rollen en in gesprek gaan met bewoners.

Omgaan met ongevraagde participatie

Ten slotte nog een les die de slimme stad ontstijgt. ‘We hebben het nu vooral gehad over participatie op uitnodiging, maar we hebben ook te maken gehad met ongevraagde participatie', vertelt De Kreek. ‘We hebben meegemaakt dat een groep bewoners in een workshop zei:  we willen niet meer naar jullie luisteren, we willen dat jullie naar ons luisteren". Er was even de neiging binnen de onderzoekers om die workshop als mislukt te beschouwen, maar gelukkig is er een samenwerking met juist die mensen ontstaan. We hebben 2,5 jaar met ze samengewerkt.’

Volgens Steenkamp en De Kreek is er binnen een kennisinstelling wat meer ruimte voor het omarmen van dit soort bewegingen binnen de samenleving dan binnen gemeenten. ‘Ik vind dat zelf een van de interessantste stukjes in ons project geworden’, zegt De Kreek.

Steenkamp: ‘Het ontwerp van je technologie moet uitnodigen tot publieke bemoeienis. Of dat nou gevraagd of ongevraagd is. Niet ondoorzichtig, ergens weggestopt.’

De Kreek zegt: ‘De truc is om er van mens tot mens met elkaar over te praten, in plaats van als belanghebbende die spreken vanuit een instelling, een gemeente of een burgerbeweging. Als het je lukt om daar even van weg te blijven en elkaar als mens te zien, dan kom je nader tot elkaar.’ Ze werken nog aan een artikel over deze ervaring.

In het najaar reist de tentoonstelling ‘Bewoners-in-the-loop’ langs de gemeentehuizen van onder meer Eindhoven en Rotterdam. Het is mogelijk om de tentoonstelling aan te vragen voor je eigen gemeente.