Privacybeschermers waarschuwen voor Europese techplannen

Volgens EDRi dreigt een fundamentele verschuiving in de relatie tussen overheid en burger, waarbij digitale infrastructuur niet alleen faciliteert, maar ook controle en uitsluiting kan versterken. Die zorgen worden in Nederland gedeeld door Privacy First, dat recent een brief aan de Tweede Kamer stuurde over de opkomst van digitale identificatie.

Digitale identiteit onder druk

Een belangrijk aandachtspunt is de Europese Digitale Identiteit (EUDI-wallet), die burgers in staat moet stellen zich digitaal te identificeren en gegevens te delen. Waar de Europese Commissie inzet op brede adoptie, waarschuwt Privacy First dat vrijwilligheid in de praktijk onder druk komt te staan.

Door nieuwe Europese antiwitwasregels (AML) zullen met name banken en andere financiële instellingen steeds vaker digitale identificatie vereisen. Omdat fysieke loketten grotendeels zijn verdwenen, ontstaat volgens de organisatie feitelijk een situatie waarin burgers weinig alternatief hebben dan gebruik van digitale wallets. Daarmee verschuift digitale identificatie van een optie naar een impliciete verplichting.

Privacy First benadrukt dat identificatie op zichzelf al risico’s met zich meebrengt, zeker wanneer identiteitsgegevens worden gekopieerd, opgeslagen en breed gedeeld. In combinatie met toenemende digitale criminaliteit en gebrekkige beveiligingspraktijken kan dit leiden tot een forse toename van identiteitsfraude en datamisbruik.

Van dienstverlening naar datagedreven sturing

Zowel EDRi als Privacy First signaleren dat digitalisering leidt tot een verschuiving van directe dienstverlening naar datagedreven systemen. Elk contactmoment met de overheid of dienstverlener genereert data, die vervolgens gebruikt kunnen worden voor analyse, risicoselectie en profilering.

Volgens EDRi kan dit het sociale vangnet veranderen in een systeem van continue monitoring. Privacy First wijst aanvullend op het risico van ‘overidentificatie’: situaties waarin meer gegevens worden gevraagd dan noodzakelijk, zonder voldoende waarborgen tegen verdere verspreiding of hergebruik.

Daarnaast bestaan er zorgen over de governance van digitale identiteitssystemen. Zo stelt Privacy First dat aanbieders van wallets onvoldoende worden getoetst op integriteit en mogelijke belangenconflicten. Ook ontbreken volgens de organisatie stevige garanties dat burgers niet afhankelijk worden van technologieën of platforms van niet-Europese aanbieders.

Privacy als machtsvraagstuk

Een terugkerend punt in de kritiek is dat privacy niet alleen een technisch vraagstuk is. Hoewel concepten als ‘privacy by design’ belangrijke waarborgen bieden, benadrukken beide organisaties dat de inrichting van digitale infrastructuur ook bepaalt hoe macht wordt verdeeld.

Wanneer toegang tot essentiële diensten afhankelijk wordt van digitale identificatiemiddelen, ontstaat een centraal punt van controle. Dat kan, in extreme gevallen, leiden tot uitsluiting of beperking van toegang tot basisvoorzieningen.

Politieke keuze

De kern van de kritiek is dat de Europese digitaliseringsagenda vaak wordt gepresenteerd als onvermijdelijk, terwijl het volgens de betrokken organisaties gaat om politieke keuzes. Keuzes die prioriteit geven aan efficiëntie, marktintegratie en fraudebestrijding, maar die volgens critici onvoldoende oog hebben voor de keerzijden.

Privacy First roept de wetgever op om aanvullende waarborgen te creëren, onder meer om overidentificatie te voorkomen, datadeling te beperken en echte keuzevrijheid voor burgers te behouden. EDRi pleit breder voor een heroverweging van de koers, met meer nadruk op grondrechten en sociale inclusie.