Digitale gezondheid als maatschappelijke missie

We zijn opgegroeid met technologie die vanzelfsprekend aanvoelde. Gratis e-mail, slimme apps, platforms die ons werk en sociale leven gemakkelijker maakten. Ook ik heb jarenlang met enthousiasme gebouwd binnen dat ecosysteem. Tegelijk groeit het besef dat deze digitale infrastructuur niet neutraal is. Ze maakt deel uit van geopolitieke en economische machtsverhoudingen waar Europa en Nederland zich opnieuw toe moeten verhouden.

Digitale autonomie is geen exclusief overheidsvraagstuk. Het raakt burgers, het midden- en kleinbedrijf, ouderen, grote ondernemingen, onderwijs, publieke instellingen en mediaorganisaties. Vrijwel iedereen leeft en werkt binnen digitale infrastructuren die grotendeels buiten de eigen invloedssfeer liggen. Juist daardoor gaat deze verandering niet alleen over technologie of beleid, maar over dagelijkse routines, gewoontes en afhankelijkheden.

Tussen maatschappelijke opgaven en technologische versnelling

Digitale autonomie ontwikkelt zich niet in isolatie. Ze moet concurreren met andere urgente maatschappelijke vraagstukken, zoals zorg, klimaat, woningbouw en veiligheid. Elk van die thema’s vraagt politieke aandacht en publieke middelen. Ook de mentale ruimte van organisaties en burgers is beperkt.

Daar komt een tweede spanningsveld bij. De huidige AI-golf domineert het digitale debat. Overal klinkt het mantra dat we moeten versnellen, bouwen en investeren omdat we anders achterblijven. Die dynamiek vergroot de druk op bestuurders en organisaties. Tegelijk wringt hier iets fundamenteels. Waar snelheid en concurrentie centraal staan, vraagt autonomie juist om reflectie, publieke waarden en lange termijn veerkracht.

De logica van de S-curve

Grote maatschappelijke veranderingen verlopen zelden geleidelijk. Vaak volgen ze een S-curve. Een bestaande orde groeit, bereikt haar grenzen en maakt plaats voor een nieuw paradigma.

De huidige digitale werkelijkheid is gebouwd op globalisering, schaal en platformdominantie. Dat model bracht enorme innovatie en gebruiksgemak. Tegelijk worden de grenzen ervan steeds zichtbaarder. Concentratie van data, afhankelijkheid van buitenlandse technologiebedrijven en geopolitieke spanningen zorgen voor nieuwe vragen.

Een nieuwe fase tekent zich af waarin autonomie, publieke waarden en digitale weerbaarheid zwaarder wegen. De overgang voelt onrustig en soms verwarrend. Dat hoort bij systeemtransities. Onzekerheid markeert vaak het moment waarop samenlevingen opnieuw betekenis geven aan hun werkelijkheid.

Maatschappelijke betekenisvorming: waar verhalen en gesprekken samenkomen

Technologische transities slagen pas wanneer ze cultureel en sociaal worden gedragen. Dat begint bij verhalen. Samenlevingen veranderen wanneer mensen hun werkelijkheid anders gaan interpreteren en benoemen.

Historisch zien we hoe populaire cultuur maatschappelijke verschuivingen kan versnellen. De normalisering van LHBTQ-relaties in de Verenigde Staten kreeg bijvoorbeeld een impuls door televisieseries die nieuwe werkelijkheden zichtbaar maakten. Dit fenomeen wordt vaak beschreven als het Will & Grace-effect.

Digitale autonomie vraagt om vergelijkbare betekenisvorming. Niet alleen welke verhalen nodig zijn, maar ook waar die ontstaan. Streamingplatforms, social media, gaming, onderwijs en professionele netwerken vormen nieuwe culturele ontmoetingsplaatsen. Even belangrijk zijn fysieke en digitale gespreksruimtes waarin verschillende perspectieven elkaar ontmoeten.

Tijdens drie events over digitale autonomie, georganiseerd door onder andere de gemeente Amsterdam en Digicampus, zag ik hoe het gesprek over het thema concreter werd. Het aantal deelnemers groeide, het eigenaarschap werd duidelijker en het onderwerp werd toegankelijk voor een bredere groep deelnemers. Een vergelijkbare beweging is zichtbaar in vakmedia en professionele netwerken, waar de discussie zich verplaatst van urgentie naar betekenis.

Deze gespreksruimtes vormen een cruciale infrastructuur voor verandering. Tegelijk staan ze nog aan het begin.

Transformatie gaat zelden over technologie alleen

Discussies over digitale autonomie richten zich vaak op cloudstrategieën en softwarekeuzes. Die zijn noodzakelijk. Zonder technische robuustheid blijft autonomie een abstract ideaal. De diepste verandering ligt echter in gedrag en perceptie. Organisaties en individuen bouwen jarenlang routines op rond technologie. Het loslaten daarvan is complexer dan het vervangen van systemen.

Het proces lijkt soms op het afkicken van een verslaving. Eerst ontstaat het besef dat het anders moet. Daarna volgen meerdere pogingen, begeleiding en terugvalmomenten voordat een nieuw evenwicht ontstaat. Ook digitale afhankelijkheid zal via zo’n geleidelijk en sociaal proces veranderen.

Wanneer kennis niet gelijkwaardig meetelt

In deze transities schuilt een risico dat moeilijk zichtbaar is, maar grote gevolgen kan hebben. Epistemic injustice beschrijft hoe kennis en ervaring van bepaalde groepen structureel minder serieus worden genomen.

Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer digitale strategieën vooral worden vormgegeven door technologie-experts en leveranciers, terwijl uitvoerende professionals, burgers of kleinere organisaties nauwelijks invloed hebben. In publieke dienstverlening zien we regelmatig hoe systemen technisch kloppen, maar slecht aansluiten bij de praktijk van gebruikers.

Snelle en reactionele oplossingen versterken dit probleem vaak. Ze ogen daadkrachtig, maar sluiten perspectieven uit. De maatschappelijke discussie rond nationale AI-plannen laat zien hoe snel zo’n spanningsveld kan ontstaan. Duurzame verandering vraagt daarom om epistemische gelijkwaardigheid. Niet als moreel principe, maar als praktische voorwaarde voor werkbare oplossingen.

Hoe samenlevingen systeemtransities organiseren

Wanneer veranderingen deze schaal bereiken, rijst een andere vraag. Hoe organiseer je zo’n transitie zonder te vervallen in simplistische routekaarten of technocratische oplossingen?

Hier komen systeeminnovatie en missiegedreven aanpakken in beeld. In Europa en binnen de OECD groeit de ervaring met programma’s die maatschappelijke transities langdurig en multidisciplinair organiseren. De Europese Green Deal en innovatieprogramma’s in landen zoals Spanje en Zweden laten zien dat complexe veranderingen vragen om samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, wetenschap en samenleving. In Nederland zien we vergelijkbare principes terug in het topsectorenbeleid. Opvallend blijft dat thema’s zoals gezondheid en duurzaamheid al missiegedreven worden benaderd, terwijl digitalisering nog zelden als integrale maatschappelijke opgave wordt georganiseerd.

Juist daar ligt een kans. Digitale infrastructuur vormt inmiddels de ruggengraat van vrijwel alle maatschappelijke systemen.

Digitale gezondheid als verbindend perspectief

Digitale gezondheid kan worden gezien als een mogelijke maatschappelijke missie voor Europa en Nederland. Binnen zo’n missie kan digitale gezondheid verschillende betekenissen krijgen voor verschillende groepen. Voor burgers kan het gaan over autonomie, grip op data en het vermogen om bewust met technologie om te gaan. Voor organisaties raakt het aan veerkracht, betrouwbaarheid en verantwoord gebruik van digitale infrastructuren. Voor overheden draait het om publieke waarden, democratische stabiliteit en strategische onafhankelijkheid. Voor bedrijven kan het nieuwe vormen van innovatie en vertrouwen mogelijk maken.

Juist die breedte maakt het begrip geschikt als verbindend perspectief. Digitale gezondheid nodigt uit tot samenwerking tussen overheid, markt, kennisinstellingen en samenleving. Het biedt ruimte om technologische, sociale en bestuurlijke veranderingen in samenhang te benaderen, zoals ook bij andere missiegedreven transities gebeurt.

Wanneer digitale gezondheid als maatschappelijke opgave wordt benaderd, ontstaat een kader waarin verschillende groepen niet alleen risico’s beperken, maar ook nieuwe vormen van waarde, vertrouwen en handelingsvermogen kunnen ontwikkelen. Daarmee kan het een richtinggevend narratief worden dat verandering niet alleen noodzakelijk maakt, maar ook wenselijk en betekenisvol.

Beweging ontstaat langs meerdere routes

Institutionele programma’s vormen één route. Tegelijk ontstaan bewegingen van onderop. Civic tech-gemeenschappen, Herprogrammeer de Overheid en initiatieven zoals de Zorgvuldig & Zorgzaam Digitaal Coalition laten zien hoe maatschappelijke betrokkenheid en experimenten bijdragen aan bewustwording en verandering. Transities van deze omvang kennen zelden één dominante aanpak. Juist de combinatie van routes versnelt ontwikkeling.

Digitale autonomie als maatschappelijke volwassenwording

Misschien lijkt deze ontwikkeling op het moment waarop een jongvolwassene het ouderlijk huis verlaat. In het begin overheersen afhankelijkheid en comfort. Daarna volgt een periode van experimenteren. Uiteindelijk ontstaat het vermogen om zelfstandig te functioneren en eigen keuzes te maken.

Ook in de digitale wereld bevinden we ons in zo’n overgang. Het vraagt dat we opnieuw nadenken over afhankelijkheid, gemak en publieke waarden. Nieuwe structuren ontstaan al in beleid, communities, organisaties en dagelijkse digitale keuzes.

Misschien gaat het uiteindelijk minder om hoe autonoom we digitaal kunnen worden, en meer om hoe we daar als samenleving samen onze weg in vinden.