Gemeenten weten meestal waar hun camera's hangen

Verschillende redenen

Gemeenten zetten camera’s neer om verschillende redenen. Artikel 151c van de Gemeentewet geeft de burgemeester de bevoegdheid om camera’s in te zetten op locaties waar sprake is van verstoringen van de openbare orde. Gemeenten kunnen ook automatische nummerplaatherkenning(ANPR)-camera’s inzetten, bijvoorbeeld voor zero-emissiezones of voor het innen van parkeerbelasting. Daarnaast gebruiken veel gemeenten beveiligingscamera’s op gemeentelijke locaties, zoals rondom het gemeentehuis.

Uit het onderzoek dat Binnenlands Bestuur en Nieuwsuur uitvoerden onder 30 grote en middelgrote gemeenten, blijkt dat gemeenten hun verantwoordelijkheden rondom cameratoezicht serieus nemen. Zo hebben 25 van de 30 gemeenten een formeel vastgesteld camerabeleid. Driekwart (21 gemeenten) houdt een register bij van alle gemeentelijke camera’s. De rest doet dat niet of slechts gedeeltelijk en de rest weet het niet of gaf geen antwoord.

Overzicht aanwezig

De hoeveelheid camera’s die gemeenten in het kader van handhaving van openbare orde installeren, loopt uiteen van 0 tot 650. In de meeste gemeenten gaat het om een aantal tussen 20 en 80 camera’s. Sommige gemeenten, zoals Amersfoort, zetten een overzicht van gemeentelijke camera’s online, inclusief de reden en de wettelijke grond op basis waarvan de camera er hangt. In 26 van de 30 gemeenten is zo’n overzicht (intern) aanwezig.

Het kan natuurlijk altijd beter. ‘Ik mag toch hopen dat elke gemeente die een camera neerzet, weet dat die camera daar staat,’ zegt Sander Flight, specialist op het gebied van cameratoezicht en privacy. ‘Een digitaal register lijkt me het minste. Anders staan er straks camera's waarvan niemand weet waarom ze er zijn neergezet. Klinkt gek, maar dat gebeurt echt.’ Dagblad De Limburger berichtte onlangs over Roermond, waar 177 gemeentelijke camera’s hangen, zonder dat er ooit iemand op het idee was gekomen om een camerabeleid vast te stellen.

Het zal de meeste gemeenten die deelnamen aan het onderzoek niet gebeuren. Op twee na beoordelen alle respondenten (die de vraag beantwoordden - hij werd door 5 van de 30 overgeslagen) periodiek of bestaande camera’s van de gemeente nog steeds noodzakelijk zijn. Allemaal geven ze aan dat ze zich houden aan de wettelijke termijnen voor het opslaan van camerabeelden. Beelden van camera’s die met het oog op de openbare orde zijn neergezet, worden in geen enkele van de deelnemende gemeenten automatisch geanalyseerd, bijvoorbeeld met behulp van AI.

Dichtbij huis

In bijna alle gemeenten weet men naar eigen zeggen waar de camerabeelden worden opgeslagen. In Nederland, antwoorden 24 van de 30 respondenten – de rest van de deelnemers laat de vraag onbeantwoord. 15 gemeenten slaan de beelden lokaal op, 7 gemeenten slaan ze op in een gemeentelijk datacenter, eentje kiest voor een externe cloud en twee weten het niet.

De genoemde cameramerken zijn allemaal Europees of Amerikaans, met name veel Bosch, Axis en Pelco. Chinese camera’s lijken grotendeels uitgefaseerd – het Chinese merk Dahua wordt door één gemeente genoemd. Of de kans op spionage uit China daarmee is verkeken, is overigens de vraag, want ook camera’s van veel andere merken worden in China in elkaar gezet.

Vrijelijk bewegen

Cameratoezicht is een zwaar middel, dat proportioneel en subsidiair moet zijn. Dat wil zeggen dat er echt iets aan de hand moet zijn én dat het op een privacy-vriendelijkere manier niet is gelukt om het probleem om te lossen. Bij de Autoriteit Persoonsgegevens, die toezicht houdt op gemeentelijk cameragebruik, merken ze dat gemeenten worstelen met het voldoen aan alle regels. Met name het maken van de vereiste afweging tussen de bescherming van het privéleven van inwoners aan de ene kant en het nut en het doel van het cameratoezicht aan de andere kant, levert hoofdbrekens op.

Een woordvoerder van de AP zegt: ‘Het gaat in de praktijk vaak om de volgende vragen: hoe lang mag ergens cameratoezicht zijn? Is aan burgers voldoende duidelijk gemaakt dat ergens een camera hangt? Is aan mensen goed genoeg duidelijk gemaakt waar ze bezwaar kunnen maken tegen cameratoezicht? Dit zijn belangrijke punten, omdat het uiteindelijk draait om de vraag of mensen zich vrijelijk kunnen bewegen in de openbare ruimte, zonder constant bespied te worden.’ Binnenkort publiceert de AP een speciale handreiking voor gemeenteraadsleden in Nederland. In het document staat kort uitgelegd waar je als raadslid op moet letten bij besluiten over cameratoezicht, inclusief voorbeelden.