GenAI bij de overheid: van experiment naar veilig gebruik

De risico's zijn reëel en specifiek. Veel overheidsorganisaties worstelen met hetzelfde patroon: medewerkers die publieke AI-tools gebruiken zonder dat de IT-afdeling het weet, zonder logging, en zonder borging dat gevoelige gegevens de organisatie niet verlaten. Dit fenomeen, ook wel ‘shadow AI’ genoemd, is voor de publieke sector extra gevoelig. Dat het gebeurt is een logisch gevolg van een adoptietempo dat de beveiligingsinrichting overtreft. Burgergegevens vallen doorgaans onder de AVG, aanvullende sectorale regelgeving of de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Maar als een medewerker persoonsgegevens invoert in een publieke AI-tool, dan kan dat leiden tot een datalek met alle meldplichten en juridische consequenties van dien.

Daar komt bij dat publieke organisaties niet alleen veilig moeten werken, maar ook moeten kunnen uitleggen hoe technologie is ingezet. Transparantie en verantwoording zijn geen bijzaak. Ze vormen een randvoorwaarde voor legitiem overheidshandelen. Daarom begint verantwoord AI-gebruik niet bij het kiezen van een tool, maar bij inzicht. Welke AI-toepassingen worden al gebruikt? Door wie? Met welke data? En via welke kanalen? Zonder die basis is het vrijwel onmogelijk om effectieve maatregelen te nemen.

Augustus 2026: een harde deadline

Daar komt een concrete tijdsdruk bij. Vanaf 2 augustus 2026 gelden transparantieverplichtingen vanuit de Europese AI-verordening. Door AI-gegenereerde content moet herkenbaar worden gemarkeerd, ook als die content wordt ingezet in overheidscommunicatie richting burgers. Organisaties die nu nog geen logging of audittrails hebben ingericht voor hun AI-gebruik, lopen het risico straks niet aan deze verplichting te kunnen voldoen.
Voor CISO's en CIO's betekent dit dat governance over AI-gebruik geen langetermijnproject is. Het is een operationele noodzaak voor dit jaar.

Grip begint bij zichtbaarheid

Veel organisaties weten simpelweg niet welke AI-tools hun medewerkers gebruiken. Dat is het vertrekpunt: je kunt niet beveiligen wat je niet ziet. Effectief beleid begint dan ook met een inventarisatie van welke generatieve AI-diensten er in omloop zijn, welke data daarin terechtkomt, en waar die data is opgeslagen.

Pas als je dat weet, kun je classificeren welke toepassingen acceptabel zijn, onder welke voorwaarden, en voor welke gebruikersgroepen. Vervolgens zijn technische maatregelen mogelijk. Denk aan het filteren van gevoelige invoer, het loggen van AI-gebruik, en het blokkeren van ongewenste acties zoals het uploaden van documenten met persoonsgegevens naar publieke platforms.

Drie principes zijn daarbij leidend:

• Zichtbaarheid
  Weet welke AI-tools worden ingezet en welke data daarin stroomt.
• Afdwingbare controles
  Naast beleid is technische handhaving nodig om consistentie te garanderen.
• Continue validatie
  Het dreigingslandschap en het AI-gebruik veranderen en statische maatregelen verouderen snel.

Van beleid naar uitvoering

Veel overheidsorganisaties werken inmiddels aan AI-richtlijnen of beleidskaders. Verantwoord gebruik vraagt om technologische, organisatorische, ethische en juridische randvoorwaarden. Dat is een noodzakelijke eerste stap, maar beleid alleen is niet voldoende. Richtlijnen moeten ook technisch afdwingbaar zijn. Anders blijft verantwoord gebruik afhankelijk van individuele oplettendheid.

Ook logging en controleerbaarheid zijn essentieel. Wanneer AI wordt gebruikt in processen of besluitvorming, moet achteraf kunnen worden vastgesteld wie welke vraag heeft gesteld, welke informatie is gebruikt en welke output is gegenereerd. Niet om medewerkers te controleren, maar om verantwoording, toezicht en verbetering mogelijk te maken.

Technische maatregelen werken alleen als er ook heldere governance is. Dat betekent een aangewezen verantwoordelijke, zoals een CIO of CISO, die eigenaarschap neemt over het AI-beleid en zorgt voor periodieke evaluatie. AI-gebruik groeit snel, waardoor een eenmalige audit niet volstaat.

Vertrouwen als randvoorwaarde

Nu GenAI nadrukkelijker ruimte krijgt binnen de overheid, verschuift de opgave van experimenteren naar beheersen. De uitdaging is vooral om het gebruik ervan volwassen te maken. Met zicht op wat er gebeurt, technische waarborgen die beleid afdwingen en continue toetsing van risico’s kunnen overheidsorganisaties de stap zetten van losse experimenten naar verantwoord gebruik op schaal.
Daarmee wordt beveiliging geen rem op innovatie, maar juist een voorwaarde om GenAI met vertrouwen in te zetten.