Ethische commissie Groningen adviseert unaniem tegen inkoop locatiegegevens

De gemeente Groningen wil beter zicht krijgen op de drukte en bezoekersstromen in de binnenstad. De directie Economische Zaken is onder meer geïnteresseerd in bezoekersaantallen en de effecten van evenementen op bezoekersstromen. Om die informatie te verkrijgen, overweegt de gemeente zogenoemde trackingdata in te kopen: locatiegegevens die via apps op smartphones worden verzameld en vervolgens worden doorverkocht.

Omdat de inkoop ethische en maatschappelijke vragen oproept, vroeg de gemeente haar Ethische commissie data en technologie om advies. Die beoordeelde de casus aan de hand van het waardenkader van de gemeente en komt tot een duidelijke conclusie: de bezwaren wegen zo zwaar dat de commissie unaniem adviseert de gegevens niet in te kopen.

Herkomst data onduidelijk

Een belangrijk bezwaar is dat onvoldoende duidelijk is waar de gegevens precies vandaan komen. De leverancier koopt data in van verschillende appaanbieders. Welke apps de gegevens verzamelen en hoe de data vervolgens worden gecombineerd en verrijkt, is niet duidelijk. De commissie spreekt daarom van een ‘black box’.

Daardoor kan de gemeente volgens de commissie onvoldoende controleren of de informatie betrouwbaar en geschikt is om beleid op te baseren. Ook de representativiteit is moeilijk vast te stellen. Mensen die het verzamelen van locatiegegevens bewust weigeren, kunnen bijvoorbeeld anders in de dataset vertegenwoordigd zijn dan mensen die toestemming geven. Welke vertekening dat oplevert, kan de gemeente niet beoordelen.

Daarmee bestaat volgens de commissie het risico dat Groningen denkt met objectieve en betrouwbare informatie te werken, terwijl de gegevens mogelijk geen goed beeld van de werkelijkheid geven.

Privacy en autonomie

De commissie plaatst daarnaast principiële vraagtekens bij de positie die de gemeente inneemt wanneer zij de gegevens koopt. Als afnemer krijgt Groningen er immers belang bij dat inwoners en bezoekers hun locatiegegevens delen en zich laten volgen. Dat kan botsen met de verantwoordelijkheid van de overheid om de privacy en grondrechten van inwoners te beschermen.

Ook betwijfelt de commissie of inwoners daadwerkelijk geïnformeerd en expliciet toestemming hebben gegeven voor het delen en verkopen van hun gegevens. Veel mensen weten volgens haar niet precies waarmee zij instemmen wanneer zij cookies accepteren of akkoord gaan met de voorwaarden van een app.

Dat raakt aan de autonomie van inwoners. Volgens de commissie kunnen mensen pas werkelijk autonoom beslissen als zij vrij en bewust toestemming geven. Zij acht het bovendien aannemelijk dat een grote groep inwoners geen toestemming zou geven als expliciet werd gevraagd of hun locatiegegevens mogen worden gedeeld en verkocht.

Profiteren van gegevensverzameling

De gemeente krijgt zelf geen gegevens over individuele personen. Zij ontvangt afgeleide informatie en kan daarmee geen individuele looproutes of ander persoonlijk gedrag bekijken. De leverancier beschikt volgens de commissie echter wel over veel informatie over de bewegingen van individuele burgers.

De leverancier stelt differential privacy toe te passen, waardoor personen niet meer herkenbaar zouden zijn in datasets. De commissie noemt die techniek op zichzelf positief, maar vindt dat het fundamentele probleem daarmee niet verdwijnt.

De leverancier verzamelt volgens de commissie gegevens die de gemeente zelf niet kan en mag verzamelen, terwijl de gemeente wel van de resultaten profiteert. De commissie noemt dat een vorm van het ‘witwassen’ van data en vindt dat niet passen bij de voorbeeldfunctie van een gemeente. Daarnaast noemt de commissie het ontbreken van ISO 27001- en ISO 27002-certificering bij de leverancier zorgwekkend.

Unaniem negatief

Groningen gebruikte eerder zogenoemde flowcubes om verkeersbewegingen te meten. Daarbij werden camerabeelden direct omgezet in data en vervolgens verwijderd. Die methode leverde volgens het advies waardevolle informatie op, maar de gemeente stopte er onder meer vanwege de relatief hoge kosten mee. De behoefte aan informatie over bezoekersstromen bleef bestaan.