Digitaal Noodpakket

Crisis

De huidige geopolitieke situatie is onrustig en onvoorspelbaar. Ook het veranderende klimaat zorgt voor grotere extremen. Er is dus alle reden om onszelf goed voor te bereiden op het uitvallen van vanzelfsprekende voorzieningen. De fysieke omstandigheden vormen daarvoor de basis. Maar in onze sterk gedigitaliseerde samenleving zijn er ook veel digitale voorzieningen die uit kunnen vallen.

Er zijn allerlei scenario’s denkbaar, maar voor deze korte beschouwing ga ik uit van een crisissituatie waarin internationale datakabels niet meer functioneren, waardoor we in Nederland voor een groot deel afgesloten zijn van het wereldwijde internet. In het bijzonder hebben we dan geen toegang meer tot onze gegevens in overzeese clouds. Dat kan bijvoorbeeld veroorzaakt zijn door Poetin die bij een oplopend conflict zeekabels op meerdere plaatsen losgetrokken of opgeblazen heeft. Het kan ook door Trump komen die ons de digitale toegang tot de VS langdurig ontzegt, als vergelding of chantage. En tenslotte zou Xi Jinping hier de boel digitaal plat kunnen leggen als Nederland zich bij een Chinese aanval op Taiwan te kritisch en vijandig opstelt. Ik ga er van uit dat de stroomvoorziening in deze crisis (regelmatig) werkt en ook dat internetverbindingen tot op zekere hoogte mogelijk zijn, binnen Nederland of binnen delen van Europa, via vaste verbindingen. De werking van het mobiele netwerk beschouw ik als onzeker, maar mobiele telefoons kunnen in deze crisis nog wel verbinding krijgen via lokale wifi netwerken.

In zo’n crisis zal het grootste deel van de Nederlandse bevolking geen gebruik meer kunnen maken van e-mail. Die wordt immers vooral door grote Amerikaanse techpartijen geleverd: Microsoft (outlook), Google (gmail), Apple (icloud). Ook berichtenapps zoals Signal, Whatsapp, iMessage, Telegram en conversatie- en media-platformen zoals Instagram, Facebook, TikTok of Slack zullen eruit liggen. SMS werkt mogelijk nog wel, maar biedt slechts beperkte functionaliteit. Kortom, onze communicatie-infrastructuur zal voor het grootste deel plat liggen – in een crisis! Dat geldt tot op kabinetsniveau, waar men immers grotendeels gebruik maakt van dezelfde berichtenapps als u en ik. De grote Amerikaanse dienstverleners zeggen dat ze veel gegevens in Europa opslaan, maar of we daarbij kunnen is hoogst onzeker: de veel gebruikte authenticators, voor het inloggen met eenmalige bevestigingscodes, werken naar verluidt via centrale diensten in de VS.

Een decentrale wallet

Naast de kaarsen en de dekens in een fysiek noodpakket is een digitaal noodpakket misschien dus geen slecht idee. Het pakket zou wat mij betreft erop gericht moeten zijn om burgers te helpen de onderlinge communicatie weer op gang te krijgen, op een betrouwbare manier, waarbij je met een redelijke mate van zekerheid kunt weten wie je ‘aan de lijn’ hebt. Wat is daar voor nodig? Digitale identiteit zal het startpunt moeten zijn, om weer van de grond te komen.

We maken ons online vaak bekend met DigiD. Maar let op, DigiD werkt alleen bij de (semi)overheid en mag niet gebruikt worden door private partijen. Bovendien levert DigiD alleen een burgerservicenummer (BSN). Daar heb je niet veel aan in een crisis, want niemand herkent een ander aan diens BSN. Dat DigiD in Amerikaanse handen komt, helpt bij dit alles ook niet mee.

Europa is druk bezig met identity wallets. Dat zijn speciale apps op je telefoon waarmee je allerlei gegevens van jezelf op betrouwbare wijze bekend kunt maken, zoals je (volledige, officiële) naam, geboortedatum, adres, mobiele nummer, e-mail etc. Er zijn wallets die zulke gegevens in de cloud opslaan. Die zullen in de genoemde crisis niet meer werken. Er zijn ook ‘decentrale’ wallets, waarbij jouw persoonsgegevens in jouw telefoon opgeslagen staan. Zulke apps blijven wel werken en kunnen in een flinke crisis buitengewoon nuttig zijn. Zo’n wallet app zal voorlopig niet van de Nederlandse overheid komen, want die opereert in de Europese achterhoede bij de invoering: een overheidsvariant gaat nog minstens twee jaar duren. Maar er zijn al wel andere functionerende wallets, met betrouwbare gegevens.

Kortom, het eerste onderdeel van het digitale noodpakket is dat burgers een decentrale wallet installeren op hun telefoon en die vullen met hun persoonsgegevens. Dat moet gebeuren vóór dat de crisis uitbreekt, want of het installeren van nieuwe apps daarna nog kan is onduidelijk. Daar moeten dus nu al aanbevelingen, instructies en campagnes voor komen.

Nieuwe e-mail

Zoals hierboven beschreven ga ik er vanuit dat de bekende e-maildiensten die we dagelijks gebruiken, privé of zakelijk, eruit zullen liggen. Het is dan handig als we snel en makkelijk een nieuw, herkenbaar e-mailadres kunnen krijgen. Dat kan bijvoorbeeld als een Nederlandse hoster zich daarop heeft voorbereid en het in de crisissituatie – of daarvoor al – mogelijk maakt om snel en makkelijk een nieuw e-mailadres te krijgen. Dat kan via de wallet! Daarmee kun je bewijzen wie je bent en kun je een standaard e-mailadres krijgen. In mijn geval zou dat kunnen zijn van de vorm: b.p.f.jacobs@diginoodpakket.nl of b.p.f.jacobs-nijmegen@diginoodpakket.nl. Mijn achternaam, initialen en woonplaats kan ik vanuit mijn wallet aan de hoster tonen, die vervolgens dit e-mailadres voor mij aanmaakt. Dat is geen rocket science. Op zo’n manier kunnen mensen elkaar weer bereiken. Ook daar moeten instructies en uitleg voor komen.

De overheid zou nu al afspraken kunnen maken met een of meerdere Nederlandse hosters om zulke e-maildiensten in te richten en aan te bieden. Burgers zouden er dan uit voorzorg al een e-mailadres kunnen nemen, al of niet tegen betaling. Bij het aanbreken van een crisis zou de dienst in ieder geval gratis moeten zijn – en vergoed door de overheid, vanuit algemeen belang. Het is cruciaal om hier alleen digitaal autonome hosters bij te betrekken, die met open source software werken en locaal kunnen draaien. Alle ICT-dienstverleners die de afgelopen jaren diep in het hol van Microsoft gekropen zijn zullen in deze crisis niet of nauwelijks meer functioneren.

Berichten en contacten

Een vergelijkbare opzet zou ingericht moeten worden voor een berichtendienst, bijvoorbeeld gebaseerd op het onafhankelijke open source platform Matrix. Idealiter ondersteunt dit platform ook authenticatie, met de wallet uit het digitale noodpakket, zodat overheden, bedrijven en burgers onderlinge zekerheid kunnen krijgen over met wie men van doen heeft. Oekraïne heeft jaren geleden al fors geïnvesteerd in een uitgebreide eigen app Diia, waardoor burgers in deze moeilijke tijden veel zaken online kunnen regelen. Ook kan de Oekraïense overheid daarmee burgers waarschuwen, informeren en oproepen om waar nodig te helpen. Van zo’n aanpak kunnen we leren.

Ook voor Nederlandse bedrijven zijn betrouwbare communicatiekanalen in een crisis essentieel voor contact met leveranciers en klanten. Als er eenmaal een Nederlands digitaal noodpakket is met een wallet advies, is het voor bedrijven verstandig om inloggen met die wallet bij hen alvast te ondersteunen.

Aan de slag

Het lijkt mij wijs om direct aan de slag te gaan met het inrichten en aanbevelen van een digitaal noodpakket, zoals hierboven in grote lijnen geschetst. Een groep verstandige en deskundige ambtenaren, bijvoorbeeld onder regie van de crisiscoördinator NCTV, zou het voortouw kunnen pakken, voorzien van een mandaat om ook besluiten te nemen. De inrichting van het pakket kan stapsgewijs en snel van de grond komen, wanneer voortgebouwd wordt op wat er nu al is en functioneert, en op bestaande expertise in Nederland. Dat hoeft helemaal niet veel te kosten. Ik schat dat je met tien miljoen een heel eind kunt komen – voor de benodigde infrastructuur, los van publiekscampagnes. Waar hebben we het dan over, in het licht van de mogelijke risico’s? Men moet vooral niet eerst drie jaar gaan zitten inventariseren wat er allemaal mogelijk is en nieuwe wielen willen uitvinden – zeker niet met allerlei overbetaalde klets-consultants die de boel alleen maar rekken om meer uren te kunnen declareren. Stapsgewijs, pragmatisch, direct aan de slag, want we zouden zo’n digitaal noodpakket sneller nodig kunnen hebben dan ons lief is.

We zitten in een overgangsfase, tussen een ineengeschrompeld kabinet dat niks meer voor elkaar krijgt en een nieuw kabinet dat nog moet beginnen en zich nog in moet werken. Misschien is het onder deze omstandigheden aan de Tweede Kamer om het voortouw te nemen, met een motie over een digitaal noodpakket, om de zaak in beweging te brengen.

Ten slotte, mogelijk komt er zuur commentaar dat ik impliciet pleit voor zaken waar ik zelf vanuit de universiteit (zonder enig zakelijk belang) aan gewerkt heb, namelijk de open source wallet app Yivi en het conversatieplatform PubHubs. Dat is allemaal afleiding. Misschien is het juist fijn dat daar al over nagedacht is en dat zulk spul er al is. Het kan mij uiteindelijk ook niet bommen welke infrastructuur gebruikt wordt, als er maar op korte termijn wat fatsoenlijks beschikbaar komt waarmee Nederland zichzelf in een crisis effectief uit een digitaal moeras kan trekken.