Tien perspectieven op digitale autonomie

De veel geroemde commissie Digitale Zaken van de Tweede Kamer, de redactie van het NOS-journaal en de redactie van mijn geliefde dagblad Trouw nemen dit voetstoots aan. Een enkeling die tegenwerpt dat een exit veel voeten in de aarde heeft of dat we de risico’s daarvan goed moeten afwegen krijgt een draai om zijn oren. Ondertussen gaan Nederlandse consumenten, bedrijven en organisaties vrolijk verder met zich te verbinden aan de Amerikaanse Big Tech of aan daarmee gelieerde leveranciers. Het gebruik van OpenAI explodeert. En het eerste wat MP Jetten doet na zijn beëdiging is het posten van filmpjes voor zijn vele volgers op Amerikaanse platforms. Een merkwaardige situatie.

Tien perspectieven:

1. De rode knop

De dreiging van Trump en de Amerikaanse Big Tech is reëel. ICT is, net als energie en wapens, een machtsmiddel geworden, omdat samenlevingen ervan afhankelijk zijn. Autocraten gebruiken zulke middelen zonder veel remmingen; democratische leiders doen dat binnen hun rechtsorde, maar ook daarbinnen is veel mogelijk. De ‘rode knop’ bestaat dus. Sancties en het strategisch inzetten van systemen als Starlink laten zien dat digitale infrastructuur een geopolitiek instrument is. Als het erop aankomt, voeren bedrijven overheidsopdrachten uit. Dat gebeurt in Rusland en China openlijk, maar ook in de VS is de verwevenheid tussen staat en technologie groot. Die realiteit moeten we onderkennen. Digitale afhankelijkheid van de VS is daarmee geen abstract risico meer, maar een strategische kwetsbaarheid.

2. Wat bedoelen we met digitale autonomie?

Digitale autonomie kan verschillende dingen betekenen: volledige zelfvoorziening, regie op buitenlandse leveranciers of het organiseren van tegenmacht. De kern is wat mij betreft continuïteit en integriteit van onze digitale infrastructuur en data. Autonomie betekent: niet chantabel zijn, economisch niet (door monopolies), juridisch niet en moreel niet. Zelfvoorziening is één route, maar kent een hoge prijs. Effectieve regie of tegenmacht zijn minder vergaande opties. Alle varianten dienen hetzelfde doel, maar verschillen sterk in kosten, complexiteit en impact.

3. De droom van zelfvoorziening

Een volledig Europese ICT-infrastructuur heeft grote aantrekkingskracht. Technisch is een overstap in vijf jaren wellicht mogelijk, zoals Bert Hubert stelt. Maar ICT-transformaties zijn vooral organisatorisch, juridisch en financieel complex. Mijn ervaring bij de Rijksoverheid leert dat zelfs de invoering of vervanging van één financieel systeem jaren duurt en tientallen miljoenen kan kosten. Digitalisering is diep verweven met processen en gebruikers. Een volledige exit uit Amerikaanse technologie zal daarom eerder decennia vergen dan jaren. Initiatieven in Sleeswijk-Holstein en Amsterdam zijn interessant, maar tonen ook hoe taai de praktijk is. Ik denk dat Amsterdam nog eerder van de ratten af is dan van de Big Tech. Zelfvoorziening is dus mogelijk, maar duur en langdurig.

4. De kosten van een exit

De Nederlandse publieke sector telt circa één miljoen werknemers. Met gemiddelde ICT-kosten van € 10.000 per medewerker per jaar komt dat neer op € 10 miljard. Een geleidelijke exit uit Amerikaanse technologie zal onvermijdelijk leiden tot dubbele kosten, migraties en verstoringen. Een structurele meeruitgave van 10% gedurende meerdere jaren lijkt geen overdreven schatting. De vraag is of daarvoor politieke en financiële ruimte bestaat. Daarnaast rijst de vraag of het wenselijk is dat overheid en samenleving uiteenlopende technologische standaarden hanteren. Ook het effect op innovatie is onzeker. Een exit is dus niet alleen een geopolitieke, maar ook een begrotings- en organisatievraag.

5. Autonomie met een grote A

Naast administratieve systemen kent de overheid veel ‘embedded’ ICT, bijvoorbeeld in defensie en energie. Denk aan de F-35 of Patriot-systemen. Zulke investeringen binden ons voor decennia aan Amerikaanse technologie. Vervanging is technisch en financieel ingrijpend. Realistisch gezien zal de invloed van Amerikaanse technologie de komende jaren eerder toenemen dan afnemen, juist door recente investeringen. Strategische autonomie op dit niveau vraagt dus om lange adem en realisme.

6. ‘Jailbreaking’ en marktmacht

Meer autonomie kan ook via andere routes dan een volledige exit. ‘Jailbreaking’, het doorbreken van softwarebeperkingen, staat hier als metafoor voor meer controle over gesloten systemen. Dat vergroot autonomie, maar ook verantwoordelijkheid en risico. Daarnaast kan Europa zijn marktmacht inzetten via regelgeving, anti-kartelmaatregelen en investeringsverplichtingen. De AI Act is een begin. Strategisch leveranciersmanagement voor de hele publieke sector, naar Deens voorbeeld, kan eveneens bijdragen aan tegenmacht. Autonomie hoeft dus geen breuk te betekenen; ze kan ook ontstaan door assertieve samenwerking onder Europese voorwaarden.

7. Comparatieve voordelen

Volledige ontkoppeling van internationale handel is economisch en geopolitiek riskant. Europa heeft eigen sterke punten: betrouwbaarheid, legitimiteit en hoogwaardige industrie. In plaats van Silicon Valley te imiteren, kunnen we investeren in sectoren waarin we uitblinken en zo tegenmacht organiseren. Handel bevordert niet alleen welvaart, maar ook stabiliteit. Technologiebedrijven zijn meer dan hun CEO’s, en burgers meer dan hun regeringen. Autonomie kan ook bestaan uit sterke wederzijdse afhankelijkheid onder evenwichtige voorwaarden.

8. Architectuur: maken of kopen?

Veel organisaties hanteren “hergebruik voor kopen voor maken”. Voor primaire processen kan het zinvoller zijn om zelf — of gezamenlijk — systemen te bouwen: “hergebruik voor maken voor kopen”. Standaardpakketten zijn vaak omvangrijk, duur en slecht passend, wat leidt tot kostbare aanpassingen en afhankelijkheid. Zelfbouw maakt een open architectuur mogelijk en biedt keuzevrijheid in beheer. Deze strategie kan autonomie vergroten, mits professioneel georganiseerd.

9. Hannah Arendt en wereldlijkheid

De discussie over digitale autonomie draait vaak om macht en afhankelijkheid. Geïnspireerd door Hannah Arendt kunnen we een andere vraag stellen: welke digitale wereld willen we onderhouden? Voor Arendt begint politiek bij het delen van wat zij “wereld” noemt: instituties en publieke ruimtes waarin mensen zichtbaar en verantwoordelijk kunnen handelen. Het digitale domein is zo’n wereld geworden, maar grotendeels buiten democratische besluitvorming. Het probleem is niet alleen afhankelijkheid, maar “wereldverlies”: zichtbaarheid en communicatie zonder duurzaamheid of verantwoordelijkheid. Digitale autonomie betekent dan het vermogen om digitale publieke ruimtes institutioneel te dragen. Niet alleen eigen infrastructuur bouwen, maar digitale praktijken inbedden in een waardengemeenschap. Een wereld die volledig door enkele mondiale platforms wordt gedomineerd, is niet kosmopolitisch, maar monolithisch. Werkelijke autonomie vraagt meervoudige, democratisch gedragen digitale werelden die zich tot elkaar verhouden.

10. Strategische autonomie

Het risico van digitale chantage is reëel, maar een pijnloze en snelle exit is een illusie. Ook Europese bedrijven en overheden zijn niet vanzelf moreel superieur. Daarom pleit ik voor strategische autonomie: weerbare globalisering, of inclusieve autonomie. Geen autarkie, maar ook geen naïviteit. Laten we scherp definiëren wat we bedoelen met autonomie en vervolgens concrete, haalbare stappen zetten. Het debat verdient openheid, nuance en realisme.