Digitale autonomie – een Europese opgave

Het Tech Sovereignty Package komt op een belangrijk moment. We moeten erkennen dat we in heel Europa te lang te naïef zijn geweest als het gaat om het uitbesteden en aanbesteden van kritieke technologie. We zijn decennialang langzaam in slaap gesust door goede mondiale verstandhoudingen, maar de huidige geopolitieke spanningen hebben ons plotseling pijnlijk wakker geschud. En wakker zijn we inmiddels echt, want de initiatieven om digitale autonomie en soevereiniteit te versterken zijn bijna niet bij te houden – van sterke lokale bijdragen van Venlo tot Amsterdam, tot eerdere Europese initiatieven zoals het EU Cloud Framework, tot verankering van het thema als prioriteit in de overheidsbrede Nederlandse Digitaliseringsstrategie en zelfs het aanstellen van een nieuwe staatssecretaris voor Digitale Economie en Soevereiniteit bij het ministerie van EZK.

We staan zodoende aan de vooravond van belangrijke verschuivingen op dit gebied. Gemeenten beheren zeer gevoelige data, voeren publieke kerntaken uit en zien daarbij dat het versterken van hun digitale autonomie vraagt om grootschalig overstappen op Nederlandse en Europese technologieaanbieders (meervoud, geen monopolist), op basis van open standaarden, ook wanneer dat leidt tot extra incidentele investeringen. Gemeenten bereiden zich hier ook actief op voor en gemeentebestuurders besluiten hierover in de ALV van de VNG. Deze besluiten worden zoveel mogelijk overheidsbreed opgepakt en vertaald naar bouwstenen, open standaarden (Haven+), autonome werkplek en collectieve diensten. Dat vergroot de kwaliteit, snelheid en efficiëntie. De VNG biedt haar leden via haar website inzicht in wat ze op korte termijn al kunnen doen op weg naar meer digitale autonomie. Maar gemeenten hebben daarbij wel een daadkrachtige en koersvaste rijksoverheid en Europese Unie nodig om grootschalig handelen te faciliteren, zodat dit prudent en op korte termijn uitgevoerd kan worden.

Cloud and AI Development Act

Het Tech Sovereignty Package komt dus als geroepen en het belangrijkste onderdeel voor gemeenten is de Cloud and AI Development Act (CADA). Deze verordening heeft als doel om de afhankelijkheid van niet-Europese cloudaanbieders te verkleinen.

Voor gemeenten zijn er enkele belangrijke zaken die een plek moeten krijgen in deze wet:

1. Een eenduidige, gelaagde definitie van soevereine cloud

Eenduidig, want sovereignty washing in de cloudmarkt – waarbij door marktpartijen allerlei inhoudelijke claims worden gedaan op het gebied van soevereiniteit, maar die bij nadere inspectie niet blijken te kloppen – moet worden tegengegaan. En gelaagd, zodat er verschillende niveaus van autonomie en soevereiniteit worden geschetst die gekoppeld worden aan verschillende risicocategorieën.

2. Een systeem van certificering en standaarden

Dit helpt gemeenten om hun overstap naar alternatieven te versnellen, want daarmee wordt het cloudaanbod aan de voorkant, voordat het op de markt komt, met kwaliteitseisen op orde gemaakt. Hiermee kunnen dan belangrijke aspecten als exit-mogelijkheden, interoperabiliteit van systemen en dataportabiliteit geborgd worden.

3. Versoepeling van het aanbestedingsrecht voor cloud en AI

Voor gemeenten geldt dat het overgrote deel van hun IT via inkoop geregeld wordt. Het huidige aanbestedingsrecht biedt theoretisch al mogelijkheden om voorkeur te geven aan Europese aanbieders, maar dat is juridisch complex en niet makkelijk uitvoerbaar. De CADA zou een wettelijke grondslag moeten bieden om voor de cloud- en AI-sector uitzonderingen te maken ten aanzien van het reguliere aanbestedingsrecht, wat momenteel met name gericht is op een zo open mogelijke markt en zo min mogelijk protectionisme.

Naast deze aspecten van de CADA is een Europese open sourcestrategie onmisbaar, omdat we niet moeten vergeten dat afhankelijkheid van Nederlandse en Europese marktpartijen nog steeds een vorm van afhankelijkheid is. Bij de meest gevoelige data en de meest kritieke processen is het nodig dat we als overheden de belangrijkste zaken echt in eigen beheer hebben. Een Europees ecosysteem van open-source bouwstenen en open standaarden draagt sterk bij aan het vermogen van Nederlandse overheden om zulk beheer goed vorm te geven.

Belangrijkste drempel voor gemeenten

Het wegnemen van deze drempels met het pakket helpt gemeenten om versneld werk te maken van het versterken van hun digitale autonomie en soevereiniteit. Misschien wel de belangrijkste drempel daarbij is er één van financiële aard: digitale autonomie en soevereiniteit versterken is niet gratis.

We hebben investeringen nodig, op zijn minst van incidentele aard. Casuïstiek uit onder meer de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein toont aan dat zulke incidentele investeringen niet alleen maatschappelijke waarde bieden, maar ook op de lange termijn kostenbesparingen zullen opleveren.

Als bestuurslagen moeten we daarom elkaar beet pakken en gezamenlijk afspreken dat we deze investeringen gaan doen, met aandacht voor ieders respectievelijke portemonnee. Het aanstellen van een bewindspersoon met ‘soevereiniteit’ in de functietitel biedt uitstekende mogelijkheden om ook de financiering goed te regelen.

Nu is de tijd voor leiderschap en durf. We kunnen in feite niet anders, de geopolitieke situatie noopt ons daartoe. Gemeenten staan klaar om de benodigde stappen te zetten, op het gebied van gezamenlijke afspraken en ook op financieel gebied, maar hebben daarbij wel de hulp van de rijksoverheid en de EU nodig. Brussel levert met het Tech Sovereignty Package de eerste stap, nu zijn wij als lidstaat en gemeenten aan de beurt.

Elisabeth IJmker, Walter van Dijk en Rian van Dam zijn samen portefeuillehouders digitale autonomie in de VNG-commissie Informatiesamenleving.

            Elisabeth IJmker                                            Walter van Dijk                                         Rian van Dam
       Raadslid gemeente Amsterdam            Wethouder gemeente Zeist        Burgemeester gemeente Hollands-Kroon