Geen geld op de begroting voor versterking digitale infrastructuur

Het minderheidskabinet heeft torenhoge ambities op het gebied van digitale soevereiniteit. Zo moet Nederland een "digitale koploper" worden, een stuk minder afhankelijk worden van Big Tech en niet-Europese partijen en, zo is de wens, bovendien een "opschaalland" voor AI zijn.

Probleem is alleen dat er geen extra budget beschikbaar is om in het dossier van digitale soevereiniteit echt stappen te gaan zetten. Dat vindt vooral de oppositie, woensdagmiddag in het debat in de vaste Kamercommissie Digitale Zaken vertegenwoordigd door de Kamerleden Vermeer (BBB), Van den Berg (JA21) en Kathmann (GL-PvdA). Staatssecretaris voor Digitale Economie en soevereiniteit Willemijn Aerdts (D66) maakte in haar bijdrages een montere en voortvarende indruk, maar kon vaak niet anders dan de boot afhouden. ‘Er is op de huidige begroting echt geen geld te vinden. Als er nieuws is over aanvullende ruimte, zal ik de Kamer informeren.’ Het kabinet wil, om de een of andere reden, niet de portemonnee trekken voor digitale autonomie. Waarom dat zo is, werd, ook gaandeweg, niet echt duidelijk.

Giga AI-fabriek

Het debat over de digitale infrastructuur en economie draaide vooral om de vraag of er geïnvesteerd moet worden in een giga AI-fabriek, feitelijk een soort megadatacenter met enorme rekenkracht. Elk moment kan de Europese aanbesteding voor vijf van dit soort AI-gigafabrieken worden geopend. Als Nederland zo’n fabriek had willen binnenhalen, moet de overheid 17 procent van de totale investering garanderen. Nog eens 17 procent komt voor rekening van de Europese Commissie, terwijl het grootste deel - 65 procent - door het bedrijfsleven wordt gefinancierd, schreef iBestuur eerder. Volgens het rapport-Wennink is zo’n giga AI-fabriek cruciaal, ook omdat de rekenkracht van de EU (nu zo’n 5 procent van de totale wereldrekenkracht) erdoor zou groeien, met name afgezet tegen die van de VS (70 procent).

Maar het kabinet wil er dus niet aan. Er komt dus geen intekening op de tender. ‘Het kabinet constateert dat binnen de huidige begroting geen ruimte bestaat voor het aangaan van de vereiste financiële verplichtingen ten behoeve van de aanbesteding van grootschalige rekencapaciteit bij een AI-gigafabriek via EuroHPC’, schreef Aerdts eind maart al in een brief aan de Kamer. EuroHPC is een gezamenlijk initiatief van de EU, Europese landen en private partners om de digitale toekomst vorm te geven. Het is aan de markt om dit soort enorme AI-fabrieken volledig te financieren, vindt de minderheidscoalitie. Een kleinere AI-fabriek komt er wel, in Groningen. Daarin investeert Nederland 200 miljoen euro, besloot het vorige kabinet. Een te laag bedrag om er een succes van te maken, zeiden diverse experts eerder.

De weigering tot investeren

Het niet-investeren in het veel grotere AI-broertje leidde in het commissiedebat tot verontwaardiging bij diverse Kamerleden. Flink geld uitgeven voor de digitale autonomie staat blijkbaar niet erg hoog op het prioriteitenlijstje van het kabinet, schamperde Kathmann. ‘Investeren in zeekabels en AI-fabrieken is minder belangrijk dan andere beleidsdoelstellingen, terwijl er vanuit het kabinet wel een hoge ambitie ligt. Ik weet niet hoe we vanuit de Kamer nog meer de urgentie moeten aangeven.’ Volgens het GL-PvdA-Kamerlid moeten we dan maar andere beleidsdoelstellingen laten vervallen. ‘Dit is een enorm groot vraagstuk.’

Zo worden we zeker geen koploper, vervolgde Kathmann. ‘Beloof geen dingen die je niet waar kan maken.’ De Nederlandse bijdrage aan zo’n giga AI-fabriek zou neerkomen op zo’n 500 miljoen euro. ‘Dat is evenveel als de aanleg van een paar kilometer snelweg. Wil het kabinet de ambities waarmaken, ja of nee?’ ‘Die woorden laat ik aan mevrouw Kathmann’, riposteerde Aerdts. ‘Ik voel de urgentie wel degelijk, maar ik heb in de afgelopen zeven weken nog geen pot met geld gevonden om dit direct te kunnen regelen.’

Informatieverzoek

Ook Vermeer vindt het bedrag van 500 miljoen euro peanuts. ‘Het gaat gewoon helemaal nergens over, het is 0,1 procent van onze begroting.’ Beleidsambities moeten gepaard gaan met extra investeringen, vindt de BBB’er in lijn met Kathmanns betoog. ‘Ik begrijp gewoon niet waarom we niet meedoen aan die tender.’ Van den Berg (JA21) wilde het nog even over de ‘poen’ hebben. ‘Kan de staatssecretaris niet begrotingsoverstijgend kijken? Ziet zij mogelijkheden om daar nog iets in te schuiven?’ – daarbij verwijzend naar miljardeninvesteringen in windparken. Ook hij kreeg nul op zijn rekest.

Het lukte dus niet om een bres te slaan in de defensielinie van Aerdts, wat de oppositie ook probeerde. Suggesties van bijvoorbeeld Van den Berg om te schuiven in de diverse deelbegrotingen, het ministerie van Economische Zaken meer geld te geven en budget weg te halen bij de operationele kosten (de peperdure inhuur van externe ICT’ers) - het haalde allemaal niets uit. Coalitiepartijen D66, CDA en VVD hielden gedurende het debat de rijen stevig gesloten. Moeten we het dan maar aan de Duitsers overlaten, vroeg Van den Berg zich af in de richting van CDA-Kamerlid Zwinkels. Dat land investeert namelijk wél met forse publieke middelen in een giga AI-fabriek. Zwinkels beaamde dat het jammer is dat er geen geld beschikbaar is. ‘Maar het is op dit moment niet haalbaar. Dat is het eerlijke verhaal.’

Vermeer en Kathmann kwamen vanwege de ‘dunne onderbouwing’ in de Kamerbrief op de proppen met een informatieverzoek. Via zo’n informatieverzoek dient de regering openheid van zaken te geven over het gevoerde beleid. ‘Dan weten we ook hoe deze besluiten worden genomen. Want als het zo dun blijft, komt er meer druk vanuit de Kamer om dit alles echt naar een hoger plan te tillen,’ aldus Kathmann. Maar daarop kwam nauwelijks respons van de bewindsvrouw. Behalve: geen geld gevonden. Wel zegde ze toe via een speciaal daartoe opgezette taskforce naar het hele digitale ecosysteem te gaan kijken en met een plan te komen.