Hoe Gaia-X kan bijdragen aan soevereiniteit

Gaia-X is geen Europese cloud, ook geen hyperscaler of techbedrijf dat soevereine oplossingen biedt. Wat is wel en wat hebben we er als overheid en bedrijfsleven aan? iBestuur vroeg het aan Berry Vetjens en Peter Verkoulen die vanuit TNO nauw betrokken zijn bij de ontwikkeling van Gaia-X. Berry Vetjens is marktdirecteur binnen de ICT unit van TNO en bestuurslid van de International Data Spaces Association en de Gaia-X European Association for Data and Cloud AISBL. Peter Verkoulen is als zelfstandig adviseur namens TNO programmadirecteur van het Centre of Excellence for Data Sharing & Cloud (CoE-DSC) – het CoE-DSC vervult ook de rol van Nederlandse Gaia-X hub.

Soeverein worden op alle lagen

Soevereiniteit gaat veel verder dan onze huidige afhankelijkheid van BigTech. Om Gaia-X te kunnen plaatsen, refereert Verkoulen aan de Eurostack, een conceptueel model, vaak voorgesteld als een "technologische stapel" of stack, dat gericht is op het opbouwen van een onafhankelijke, soevereine Europese digitale infrastructuur.

Soevereiniteit moet op alle lagen van de stack georganiseerd worden. Er zijn al de nodige initiatieven. Verkoulen: ‘Op de netwerklaag werkt TNO mee aan de ontwikkeling van een sterk Nederlands 6G-ecosysteem. Op de cloudlaag werken we vooral binnen IPCEI Cloud Infrastructure and Services (IPCEI-CIS), een Europees programma van projecten voor cloud- en edge-computing. Gaia-X speelt een rol op de data laag met ook links naar de infrastructuur laag. En dan hebben we erbovenop ook nog de AI-laag, waar we met AI-fabrieken bezig zijn.’

In het soevereiniteitsdebat gaat het vaak over cloud, maar het is evenzeer van belang afspraken te maken over wat er met bepaalde data in die cloudlaag mag gebeuren, zegt Vetjens. ‘Dan is een trust framework nodig. De kern van Gaia-X is dat je uitspraken kunt doen over waar een dienst vandaan komt, wat de kwaliteit daarvan is en wat er met je data gebeurt.’ Een vorm van certificering dus.

Trust framework

Een Trust framework is nodig om op een betrouwbare en veilige manier data te kunnen uitwisselen en federatieve cloud oplossingen te bouwen. ‘Wil je dat geautomatiseerd kunnen doen met een heleboel verschillende partijen, dan moet je daar best veel voor regelen’, zegt Vetjens.

‘Neem Airbus als voorbeeld. Die willen heel graag hun supply chain (toeleveringsketen) optimaliseren. Maar daarvoor moeten betrokken bedrijven data met elkaar delen. Nou is dat nogal concurrentiegevoelig. Dus niet iedereen mag zomaar toegang krijgen tot die data. Daar hoort een toets bij van wie dat is en of die ook toegang heeft tot dat netwerk van Airbus. Maar ook of een persoon voor de juiste afdeling van het bedrijf werkt, of deze clearance heeft op de data die hij wil inzien en daarbij ook nog getoetst is qua screening.’

Verschillende organisaties hanteren verschillende regels; dat maakt het ingewikkeld. En dat is precies waarmee Gaia-X aan de slag is gegaan: het bouwen van een technologische oplossing voor (internationale) ketens van samenwerkende organisaties. Daar heb je wel een lange adem voor nodig, aldus Vetjens. ‘Een van de grote uitdagingen, en dat merk ik met name in de board van Gaia-X, is het overbruggen van verschillende uitgangspunten van Europese landen. Iedereen wil zijn wensen en eisen weerspiegeld zien. Je kunt het vergelijken met standaardisatietrajecten die gemiddeld tussen de twee en de vijf jaar duren.’

Federatief samenwerken

Een belangrijk uitgangspunt bij Gaia-X is federatief samenwerken. Dus niks geen centrale opslag van data. Deelnemers behouden de regie over eigen data en systemen, maar plukken wel de vruchten van een gezamenlijk systeem. Peter Verkoulen beschrijft het als een kleurrijke deken van verschillende lapjes, aan elkaar geritst op basis van duidelijke afspraken. Hiermee kunnen deelnemers gebruikmaken van de hele deken van data en services.

De fase van papier produceren is ondertussen wel voorbij, zegt hij. ‘We gaan nu de uitvoering in.’ TNO ontwikkelde samen met Europese partners binnen het Data Spaces Support Centre (DSSC) een standaard aanpak, bestaande uit een compleet stappenplan om platformen voor data-uitwisseling (data spaces) te creëren volgens EU-richtlijnen. Ook is er een toolbox beschikbaar met direct bruikbare (digitale) diensten en middelen.

‘Je ziet dat internationaal en ook in Nederland voorbeelden beginnen te komen waarbij dat ook op flinke schaal geïmplementeerd wordt.’ Hij vertelt over EDF, het grote elektriciteitsbedrijf van Frankrijk. ‘Die hebben onlangs tenders uitgebracht waarin ze cloudservices vragen. Hierbij gebruiken ze Gaia-X om die diensten te categoriseren en vereiste eigenschappen te definiëren. Die kunnen daar vervolgens ook op gecontroleerd worden. Dit maakt een federatieve oplossing mogelijk die de soevereiniteit vergroot’, aldus Verkoulen. Een goed voorbeeld in Nederland is het Smart Connected Suplier Network (SCSN), een initiatief van meer dan 500 bedrijven in de high tech maakindustrie rondom Brainport Eindhoven, die federatief data delen om ketens van productieprocessen te ondersteunen.

Vraag naar technologie stimuleren

Uiteindelijk implementeer je een technisch systeem waarin je met toeleveranciers, of binnen een hele toeleveringsketen, data op een bepaalde manier uitwisselt. Daar heb je het vertrouwensnetwerk voor nodig en duidelijke afspraken. ‘We zien dat dit soort netwerken wat minder snel ontwikkeld worden dan we hadden gehoopt’, zegt Verkoulen. ‘Er wordt ongelooflijk veel geëxperimenteerd met dataspaces. Maar nog niet heel veel dataspaces zijn commercieel ook operationeel. Het is van belang dat die vraag en de maturiteit van dataspaces gestimuleerd worden. De komende jaren is de focus vooral op business modellen, governance en implementatie scenario’s en minder op technologie an sich. Internationaal wordt dit inmiddels ‘Season 2 of Dataspaces’ genoemd.’

Vetjens: Gaia-X had gehoopt dat in de EU Cyber Security Act soevereiniteitseisen opgenomen zouden worden. Die zijn er uiteindelijk niet gekomen. Daardoor voelt nu niemand zich intrinsiek of expliciet genoodzaakt om die eisen op te nemen. Daar moet echt iets voor gebeuren. Het is niet per se nodig om nog heel veel meer technologie te ontwikkelen. Het gaat erom dat we de vraag naar die technologie moeten stimuleren. En dat we een soort van veilige haven creëren voor toepassing van de technologie, zodat deze kan rijpen naar iets wat steviger en groter wordt.’

Soevereiniteitseisen

Europa wil partijen uitdagen om hun diensten op een meer soevereine manier in te richten. En te komen tot geharmoniseerde standaarden op iedere laag van de stack. Dat gaat nog op de manier van “comply or explain”. Dat mag volgens Vetjens steviger aangezet worden. ‘De overheid zou daarmee kunnen beginnen. En zo bedrijven een zetje in de rug te geven.’ ‘Het is een misvatting te denken dat soevereiniteit alleen maar over de overheid gaat’, zegt Verkoulen. ‘Een internationaal bedrijf zoals Philips moet zich ook afvragen of het altijd in controle is, zodat het altijd zijn diensten kan leveren en producten kan maken.’ Ook is een deel van de publieke dienstverlening bij commerciële bedrijven neergelegd. ‘Als de spoorwegen het niet meer doen, dan kunnen we niet meer reizen.’

Op dit moment focust de soevereiniteitsdiscussie zich – vanuit angst voor de “de rode knop van Trump” – heel erg op cloud. Maar we moeten volgens TNO ook op andere manieren kijken naar soevereiniteit. ‘Dat gaat ook over afspraken tussen partijen hoe om te gaan met data en met AI, zegt Vetjens. ‘Want daar schuilt een misschien nog wel groter gevaar.’

Gaia-X en de overheid

Wat kan Gaia-X voor de overheid zelf betekenen? Verkoulen verwijst naar de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS). ‘Hier wordt gewerkt aan het federatief datastelsel en kijken ze ook naar middelen en mechanismen om vertrouwen vast te leggen. Daar kan Gaia-X een rol vervullen’, legt hij uit. ‘Dat heeft twee voordelen. Allereerst hoef je niet alles zelf te ontwikkelen en ten tweede committeer je je hiermee aan internationale standaarden.’ Hij heeft ondertussen goede connecties met het hele IBDS-team. ‘In het begin was de houding een beetje van: wij zijn er voor de overheid, jij bent er voor het bedrijfsleven, maar die fase zijn we wel voorbij.’

Vetjens: ‘De overheid zal voor haar data-uitwisselingssystemen ook standaarden moeten gaan gebruiken. Ook voor het vaststellen van vertrouwen en trust bij partners. Gaia-X is een vehikel dat ervoor kan zorgen dat er een standaard komt die Europees overeind blijft. Het is ook in het belang van de overheid dat zo'n standaard er komt en dat die breed gedragen wordt’.

Dit is de lange versie van het artikel dat gepubliceerd is in iBestuur Magazine #58