Het gesprek: Hoe we de machtscode kunnen kraken

Soms is er iemand van buiten de overheid nodig voor het grotere plaatje. Het is een rol die Marietje Schaake en Onno Eric Blom als vanzelfsprekend op zich nemen. Beiden sporen de overheid aan tot meer visie en actie op techgebied: Blom met zijn onafhankelijke denktank Delta Instituut, voormalig Europarlementariër Schaake (D66) met haar boeken. In ‘De tech coup’ beschreef ze hoe landen macht verliezen aan techbedrijven. Haar nieuwste, ‘De machtscode’, gaat over de machtsstrijd achter AI. Schaake stelt dat het techdebat veel breder in de samenleving moet worden gevoerd. ‘Ik denk dat de belangen die spelen momenteel niet in verhouding zijn met het leiderschap dat er tegenover staat’, zegt ze.

‘Dat herken ik’, reageert Blom. ‘Als je zo veel belang hecht aan technologie als wij, dan word je gillend gek van het gebrek aan gevoelde urgentie. Ik sprak een partijleider die zei: “AI is een dingetje, daar moeten we nog iets mee”. Het is niet “een dingetje”. Het is één van de definiërende verschuivingen in onze maatschappij voor de komende decennia.’

Machtscode

‘De machtscode’ is een pleidooi om te komen tot een brede maatschappelijke visie op AI en die te vertalen in beleid dat veiligheid, economie en publieke waarden centraal zet. Dat klinkt als een flinke opgave, maar Schaake ziet vooral een politiek momentum. Geestdriftig beschrijft ze hoe andere landen zich met bewondering afvragen hoe zo'n klein landje zulke waanzinnige bedrijven, goede universiteiten en ondernemende hubs voortbrengt. ‘Ik hoop dat politici het ook zo gaan zien, want als je een kans ziet, wordt het ook veel leuker om ermee aan de slag te gaan’, zegt ze. ‘Dan is AI-beleid geen ingewikkeld huiswerk dat nu eenmaal moet, omdat Trump AI als een machtsinstrument inzet, of omdat we concurrentiekracht verliezen, of omdat China eraan komt, maar omdat we in Nederland iets te bieden hebben.’

Volgens Blom begint de oplossing bij het trainen van de bouwspier van de overheid. ‘Als we genoeg technologische kennis binnen de overheid hebben en regie voeren op onze technologie, dan kunnen we toebewegen naar soevereiniteit. Een inkoopdepartement dat technisch onderlegd is, kan kiezen voor modulariteit in plaats van voor één groot softwarepakket, zodat het onderdelen van verschillende leveranciers kan inzetten en waar nodig vervangen.’

Eigen marktmacht

Om de Nederlandse industrie te voeden, zou de overheid volgens hem beter moeten luisteren naar bedrijven die in Nederland willen bouwen en blijven. Vervolgens is het zaak om een visie te ontwikkelen op wat de overheid wil van die bedrijven. Blom: ‘Wat maakt Palantir zo'n ongelooflijk winstgevend bedrijf? Ze verkopen een infrastructuurlaag en daar bouwen ze dan sedimentlagen aan software op. Vervolgens zit dat in Defensie en komen ze er van hun levensdagen niet meer van af. Dat is een enorme strategische misser.’

Schaake is het helemaal met hem eens. Wat ze nog mist in de analyse, is de erkenning dat Europese bedrijven heel wat te verliezen hebben door mee te gaan in de AI-hausse. ‘AI raakt echt niet alleen maar techbedrijven’, zegt ze. ‘Banken, farmaceuten, media, allemaal riskeren ze het verlies van toekomstig verdienvermogen. In plaats van in FOMO op AI te duiken, moeten ze zich realiseren dat ze bezig zijn hun eigen ondergang te faciliteren.’

Hoogtechnische kennis

Het is nodig om vanuit een breed eigenbelang te reageren en niet blind te geloven in een verhaal afkomstig uit de koker van Silicon Valley, betoogt Schaake. Volgens Blom is er in de politiek inmiddels begrip dat er moet worden gehandeld op het onderwerp AI. ‘Maar we komen van ver. Als ik kijk naar het AI Security Institute (AISI) in het Verenigd Koninkrijk, dan ben ik stikjaloers. Waarom hebben we zoiets niet in Nederland?’
Schaake: ‘We hebben wel een AI-office in Brussel.’ 
Blom: ‘Maar het AISI heeft ook de rol om Downing Street te informeren op het hoogste niveau. Het lijkt me te veel gevraagd om de AI-Office dat te laten doen voor elk land. Er is een instituut met hoogtechnische kennis nodig dat ons parlement en onze bewindspersonen kan informeren. Je had het net over Mythos. Nee, we zijn niet goed voorbereid op Mythos. Maar in de praktijk gaat het natuurlijk ook om de vraag hoe goed Microsoft is voorbereid op Mythos.’

Talent

In grote lijnen zijn ze het eens over wat de overheid te doen staat in deze globale wapenwedloop: principiële keuzes durven maken en vervolgens prikkels geven om het bedrijfsleven en de kapitaalmarkten bij te sturen. En dan maar hopen dat er een serieuze Europese AI-modelleverancier opduikt, die hier belasting betaalt en bouwt volgens Europese waarden.

Wat is daarvoor nodig? Schaake: ‘Naast toegang tot kapitaal ook een heel serieus talentenprogramma. Laat studenten zien dat er meer in deze wereld is dan een goed ingenieursbrein. Je wil graag prettig en veilig leven, je wil je kinderen op goede scholen doen, je wil ruimte krijgen. Dat wordt in Amerika steeds moeilijker.’ Als er ooit een gunstig moment was om Europese tech te bouwen, dan is het nu, benadrukt ze. Voor het eerst in de geschiedenis komt er meer techtalent van Amerika naar Europa dan van Europa naar Amerika.

Blom: ‘Daarnaast hebben we zelf heel veel talent en goede universiteiten. Ik denk dat we nu te weinig doen om talent hier te houden, terwijl we daarmee een goede kaart in handen hebben.’ Schaake: ‘We hebben sowieso heel goede kaarten in handen.’

Dit is een verkorte weergave van het artikel dat is gepubliceerd in iBestuur Magazine #59 van juni 2026
Nog geen (gratis) abonnement? Klik HIER