Camera buiten Beeld: buitenlandse surveillance in de buurt

Een deurbel dient al lang niet meer om als bezoeker je aanwezigheid kenbaar te maken. Met een ‘slimme’ deurbel kan de eigenaar ervan op zijn of haar telefoon zien en horen wie er voor de deur staat, 24 uur per dag. Handig, om bijvoorbeeld de deur te openen voor de pakketbezorger, maar ook om in de gaten te houden wat er in de straat gebeurt. En dat komt de politie goed te pas.

Camera in Beeld

De politie vraagt Nederlandse burgers en bedrijven alweer bijna 10 jaar om vrijwillig hun camera's te registreren bij Camera in Beeld. Via DigiD deel je contactgegevens en informatie over de camera's, zoals het aantal, hoe lang de beelden worden bewaard en of ze zicht hebben op de openbare weg. Zo weet de politie per straat welke camerabeelden (mogelijk) beschikbaar zijn. Deze databank bevat inmiddels meer dan 364.000 aangemelde camera's. Dit aantal groeit snel, onder andere dankzij de opkomst van die slimme deurbel. De politie houdt alleen niet bij hoe die databank wordt gebruikt: wie binnen de politie toegang vraagt, en – het belangrijkst – of er een misdrijf mee is opgelost.

Bij gemeentelijk cameratoezicht, de zogenoemde artikel 151c camera's, is dat nadrukkelijk wél het geval: er wordt bijgehouden welke beelden worden opgevraagd en of er een verdachte mee is aangehouden. Bij Camera in Beeld is daar dus geen sprake van. De Nederlandse politie moedigt daarmee particulier cameratoezicht van de openbare ruimte aan, zonder te weten wat het precies oplevert. Wouter Stol, hoogleraar Politiestudies aan de Open Universiteit, ziet hierin een patroon. Volgens hem gebeurt het vaker dat de politie systemen uitrolt zonder deze goed te evalueren of te kijken naar alternatieve manieren om hetzelfde effect te bereiken.

Ongemeten effectief

Directeur van Privacy First, Vincent Böhre, ziet het nut van Camera in Beeld: als daders eerder worden opgespoord dankzij camerabeelden, is niemand daar op tegen. ‘De grootste inbreuk op privacy is immers woninginbraak of schending van de lichamelijke integriteit’, aldus Böhre.

Bij Camera in Beeld gebruikt de politie burgers om haar surveillancecapaciteit uit te breiden en heeft daardoor meer, en sneller, videobeelden tot haar beschikking. Maar, benadrukt Stol, ‘het hoofddoel van de politie zou veiligheid moeten zijn, niet efficiëntie.’ Daarnaast vindt hij dat de politie open moet zijn over hoe zij data van burgers gebruikt, en door geen formele terugkoppeling te geven is ook dat niet het geval.

Burger doet wat politie niet mag

Wat wél bekend is, is dat vrijwel alle registraties bij Camera in Beeld privacyinbreuk maken: uit actuele gegevens blijkt dat 90% aangeeft zicht te hebben op de openbare weg*. De gemiddelde bewaartijd van beelden is bovendien lang – meer dan 30 dagen. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) moeten beelden zo kort mogelijk, of helemaal niet, worden bewaard. Het AP noemt daarbij als voorbeeld 24 uur. Het filmen van de openbare weg zou bovendien uitzondering, en niet de regel moeten zijn. In een reactie zegt de politie niet verantwoordelijk te zijn voor handhaving als privacyregels worden overtreden.

Volgens Marc Schuilenburg, hoogleraar Digital Surveillance aan de Erasmus Universiteit, heeft de politie gelijk. Zolang de politie geen beroep doet op de beelden zijn die privacyovertredingen een zaak van de burger zelf. De politie legt de verantwoordelijkheid bij de AP. Schuilenburg: ‘Maar er hangen natuurlijk inmiddels wel zo’n 1,6 miljoen deurbelcamera’s in Nederland en de Autoriteit Persoonsgegevens heeft niet de capaciteit om daarop te handhaven.’

De politie geeft in een schriftelijk reactie aan zich ‘tot het uiterste in te spannen om burgers te informeren over de privacyregels rondom cameragebruik’. In het registratieformulier van Camera in Beeld wordt inderdaad gelinkt naar een webpagina met informatie van de AP over het plaatsen van camera's rondom het huis. Op het formulier wordt echter ook toegevoegd dat je er soms niet aan ontkomt dat ‘ook de openbare weg wordt gefilmd.’

Guilel Treiber, universitair docent ethiek en politieke filosofie aan de Radboud Universiteit, vindt dit onvoldoende, zeker wanneer het gaat om deurbelcamera's. ‘Het overduidelijke probleem met deurbelcamera’s is dat het particuliere objecten zijn die de straat in de gaten houden. Ze zouden in principe natuurlijk allemaal illegaal moeten zijn.’

De politie verwijst bij het registreren van camera's wel naar de regels van het AP, maar als je vervolgens aangeeft deze regels te breken (door de openbare weg te filmen, of de beelden veel langer op te slaan dan nodig), word je daar niet op gewezen. Daardoor is er volgens Böhre bijna sprake van opruiing: het aansporen tot strafbare feiten. De politie heeft de taak om privacy te beschermen én bevorderen, en daar faalt ze in volgens Privacy First. De politie geeft aan dat het niet de bedoeling is om de openbare weg te filmen en beelden langer dan noodzakelijk op te slaan, maar wanneer de burger dat wél doet, maakt ze dankbaar gebruik van de beelden.

Geïmporteerde afhankelijkheid

Er is nog een fundamenteler probleem: de populairste ‘slimme’ deurbellen worden gefabriceerd door bedrijven die buiten de Europese Unie zijn gevestigd. Denk aan Amazon (Ring), Google (Nest), het Chinese Anker Innovations (Eufy) en TP-Link (ook Chinees). Door cameratoezicht van de openbare ruimte uit te besteden aan de markt, maakt de politie ons als land afhankelijk van buitenlandse technologie.

Volgens Böhre zijn we daardoor kwetsbaarder voor buitenlandse invloed, omdat Nederlandse wetgeving doorgaans geen controle heeft over deze bedrijven. Maaike Heijmans, programmahoofd Geopolitiek van Technologie bij Instituut Clingendael, bevestigt dit: ‘De Chinese staat heeft een wet ingevoerd waarmee het informatie kan vorderen van Chinese bedrijven.’ Volgens haar willen die bedrijven dat zelf ook niet – consumentenvertrouwen is immers belangrijk – maar zij kunnen simpelweg niet tegen de autoriteiten ingaan.

De politie lijkt hier weinig oog te hebben voor onze digitale soevereiniteit, want in het formulier wordt bijvoorbeeld niet gevraagd naar het merk, en dus de herkomst, van de camera's – wat wel degelijk relevant is. Door niet te informeren naar de specifieke soft- en hardware die wordt gebruikt, geeft de politie het signaal af dat zulke verschillen er niet toe doen. Ze loopt daarmee de kans mis om de aanwezigheid van buitenlandse surveillancetechnologie in Nederlandse buurten in kaart te brengen.

Hoe groot het risico van die aanwezigheid kan zijn, maakt Heijmans duidelijk met een recent voorbeeld. De Israëlische geheime dienst hackte Iraanse camerasystemen en gebruikte de beelden om gericht aanvallen voor te bereiden en uit te voeren, onder andere op de voormalige Iraanse grootaytollah Ali Khamenei. ‘Iedereen denkt over zichzelf 'mijn data is toch niet interessant', maar als je alle data bij elkaar legt kun je wel degelijk een waardevol profiel maken’, legt Heijmans uit. Ook zij ziet het nut van Camera in Beeld, maar benadrukt dat je als burger je eigen overheid, en niet buitenlandse overheden, wilt helpen.

Nederland als gidsland?

Er zijn manieren om privacy, soevereiniteit én veiligheid te waarborgen. Volgens Böhre kan Nederland zelfs een ‘gidsland’ voor privacy zijn: er is een hoog privacy-bewustzijn onder de bevolking en de benodigde kennis en expertise is al aanwezig.

De politie zou allereerst kunnen beginnen met eisen stellen aan welke camera's worden gebruikt en hoe deze worden ingesteld. Als je tijdens de registratie bij Camera in Beeld bijvoorbeeld aan zou geven dat je de openbare weg filmt, of beelden te lang bewaart, zou je een waarschuwing kunnen krijgen. Als eigenaar kun je er bovendien zelf ook voor kiezen om de camera privacyvriendelijk in te stellen, bijvoorbeeld door beelden lokaal - en niet in een cloudomgeving - op te slaan.

Volgens Schuilenburg kan Europese wetgeving ook een rol spelen in de oplossing: ‘Als de EU bijvoorbeeld van techbedrijven eist dat deze apparaten alleen mogen opnemen wanneer er daadwerkelijk op de bel gedrukt wordt, dan kan dat al iets veranderen.’ Hij zoekt de oplossing dus bij het reguleren van de fabrikanten.

Daarnaast moet de politie burgers beter informeren over mogelijke risico's van het delen van data met bedrijven. Heijmans oppert dat de politie bijvoorbeeld een samenwerking met de Consumentenbond zou kunnen aangaan om meer bewustzijn te creëren over de risico's en hoe deze te verkleinen.

Aangezien buitenlandse aanbieders lastiger te reguleren zijn, zou de beschikbaarheid van Europese of zelfs Nederlandse technologie de uitkomst kunnen bieden. Sterker nog: ‘privacy-by-design’ kan worden gebruikt als een unique selling point. En daar ligt juist een kans voor het Nederlandse bedrijfsleven, merkt Böhre op. Ook Heijmans hoopt dat ondernemers hierop inspelen. ‘Mensen zullen deze systemen blijven aanschaffen; als ze dat toch doen, laten we er dan in ieder geval voor zorgen dat het geld aan Europese alternatieven wordt besteed.’

Over tien jaar heeft één op de drie woningen een camera

Volgens marktonderzoeker Multiscope hingen er in Nederland in 2023 zo'n 1,2 miljoen slimme deurbellen; in 2026 zijn dat er al 1,6 miljoen. Het is aannemelijk dat dat aantal blijft groeien. Als deze trend zich lineair doorzet hangt er over tien jaar op één op de drie woningen in Nederland een camera. Dan is er bijna geen stoeptegel of passerende kat meer die niet op beeld wordt vastgelegd. De vraag over hoe we omgaan met de beveiliging van de openbare ruimte, wie eigenaar is van onze digitale infrastructuur en hoe de politie bijdraagt aan de bescherming van onze digitale soevereiniteit, wordt daarmee steeds belangrijker.

Volgens Guilel Treiber slaat het gesprek dood als je de discussie wil terugbrengen tot een tegenstelling tussen veiligheid en privacy: ‘De echte zorg is dat het bij het ondermijnen van die privacy niet gaat om de tegenstelling 'privacy versus veiligheid', maar om het feit dat we een groot deel van wat de staat zou moeten doen, hebben gedelegeerd aan bedrijven waar we geen controle over hebben.’ Heijmans vat het bondig samen: ‘Door het uitbesteden van deze technologie aan buitenlandse bedrijven, verliezen we grip op onze maatschappij: buitenlandse actoren komen evenveel te weten over onze maatschappij als wijzelf. Dat geeft hen macht, waardoor wij bepaalde keuzes zelf niet meer in de hand hebben.’

* Bij 90% van de registraties wordt aangegeven dat er zicht is op de openbare weg. Omdat per registratie meerdere camera's kunnen worden aangemeld, is niet af te leiden om hoeveel camera's het