Ik maak ook een podcastserie. In mijn podcastaflevering Who is the Pilot? verbreedde ik bovenstaande vraag naar een bredere maatschappelijke schaal. Want als persoonlijke agenten steeds meer van onze cognitieve functies overnemen, dan verschuift de vraag van hoe we werken naar wie er eigenlijk nog aan de knoppen zit. Niet alleen in de cockpit van de overheid, maar in de cockpit van de samenleving zelf.
Is dit nog uitbesteden van kennis, of uitbesteden van waarneming?
In mijn eerdere iBestuur-artikel Is dit uitbesteden van kennis? stelde ik een vraag die toen nog vooral ging over ambtelijk vakmanschap: wat gebeurt er wanneer systemen vóór ons gaan ordenen, samenvatten en voorsorteren? Het leek een technisch-organisatorische kwestie, een vraag over werkdruk, efficiency en informatiehuishouding. Maar inmiddels is duidelijk dat er iets fundamentelers aan de hand is. De vraag raakt niet alleen de overheid, maar de manier waarop wij als samenleving waarnemen, interpreteren en besluiten.
Verschuiving
We leven in een tijd waarin onze aandacht verschuift van het object naar de metadata eromheen. Waar we ooit keken naar de inhoud, kijken we nu naar de classificaties, waarschuwingen en reputatiescores die bepalen hoe die inhoud moet worden geïnterpreteerd. Zodra een afbeelding het label “AI-generated” draagt, verandert onze perceptie onmiddellijk. De textuur van de verf, de compositie, de materiële kwaliteit verdwijnen naar de achtergrond. Het label verdringt de waarneming: we consumeren niet langer wat we zien, maar wat het systeem zegt dat we zien.
Die verschuiving blijft niet beperkt tot de overheid of de digitale werkplek. In de Verenigde Staten registreerde Meta de toetsaanslagen, muisbewegingen en schermactiviteit van werknemers om AI-modellen te trainen — zonder echte toestemming. De mens werd trainingsdata, en werd vervolgens vervangen door zijn eigen geautomatiseerde afgeleide. De cognitieve arbeid van werknemers werd eerst geabsorbeerd, daarna geautomatiseerd, en uiteindelijk geëlimineerd.
Aan de andere kant van de wereld dragen naaisters in India camera-brillen die elke handbeweging registreren. Hun motoriek voedt robotarmen die straks hetzelfde werk zullen doen. In de industrie heet dit inmiddels cynisch “arm farms”: fabrieken waar menselijke armen robotarmen trainen. De arbeider wordt een biologische sensor. De vaardigheid wordt geabsorbeerd. De arbeider wordt vervangbaar door zijn eigen motorische dataset.
White-collar of blue-collar, het patroon is hetzelfde: de mens wordt ontkoppeld van zijn eigen vaardigheden. Eerst wordt de vaardigheid opgenomen in een model, daarna wordt de mens overbodig gemaakt. De mens wordt niet vervangen door AI, maar door zijn eigen geautomatiseerde afgeleide.
Invloed
Wat betekent dit voor de overheid?
Voor publieke waarden?
Voor democratische legitimiteit?
Juist voor overheidsorganisaties is dat relevant. Niet omdat AI per definitie onwenselijk is, maar omdat de eerste interpretatielaag van informatie steeds vaker buiten het directe menselijke beoordelingsproces komt te liggen. Daarmee verschuift niet alleen efficiency, maar ook invloed.
Een overheid die haar eerste lezing van dossiers uitbesteedt, besteedt uiteindelijk ook haar eerste lezing van de werkelijkheid uit. Een samenleving die haar waarneming laat filteren door agenten, besteedt uiteindelijk haar autonomie uit. De vraag is niet langer of AI ons helpt, maar wat er gebeurt wanneer AI bepaalt wat wij zien, weten en relevant vinden.
Zijn wij nog de piloot?
De cockpit van de democratische besluitvorming verandert ongemerkt van vorm. De instrumenten zijn dezelfde, maar de rolverdeling niet. Systemen kijken voor ons, denken voor ons, en handelen steeds vaker namens ons — terwijl wij geloven dat wij nog steeds de piloot zijn.
Maar een piloot die niet langer zelf kijkt en vertrouwt op een systeem dat de werkelijkheid al heeft voorbewerkt, is geen piloot meer. Ook geen copiloot. Uiteindelijk wordt hij passagier.
De vraag die ik in mijn eerdere artikel voorzichtig stelde, keert nu in volle scherpte terug: helpt het systeem ons werken, of helpt het systeem inmiddels ook al mee bepalen wat wij weten? En daarachter ligt de vraag die we niet langer kunnen ontwijken: als systemen voor ons kijken, denken en handelen, wie is dan nog de piloot? En wie de copiloot of assistent?
Het antwoord op die vraag bepaalt niet alleen de toekomst van het ambtelijk vakmanschap, maar ook de toekomst van onze cognitieve autonomie als samenleving. Want wie de eerste interpretatielaag beheert, beheert uiteindelijk de werkelijkheid zelf.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.