‘Probeer vooral niet de cowboy uit te hangen’

Een onderzoeksrapport en een handreiking geven antwoord op deze vragen. Ze zijn ontwikkeld door NHL Stenden Hogeschool, Hooghiemstra & Partners en Pro Facto, in opdracht van het Regionaal Bestuurlijk Politie Overleg (RBPO) in Noord-Nederland. Eerder maakten zij al een gespreksleidraad voor gemeenten. Dustin Sajoe is als onderzoeker Integrale Veiligheidskunde bij NHL Stenden Hogeschool betrokken bij de totstandkoming van het onderzoek en de handreiking.

In eerdere publicaties van NHL Stenden werden de term online onderzoek gebruikt. OSINT is in feite hetzelfde. ‘OSINT is wereldwijd gangbaarder, ook bij de politie', zegt Sajoe. 'De handreiking heet voluit ‘Signalerend openbronnenonderzoek in de gemeentelijke openbare ordepraktijk’, om goed af te bakenen welk terrein voor een gemeente relevant is en waar de gemeenten OSINT aan de politie moet overlaten.’

Inzicht vergaren in de koude fase

Om bij het voorbeeld te blijven: de gemeente heeft als taak om de aangekondigde demonstratie goed te faciliteren. Pas als er echt iets mis kan gaan en er sprake is van strafbare feiten, komt de politie om de hoek kijken. De wens bestaat bij veel gemeenten om in de zogeheten ‘koude fase’ inzicht te vergaren uit online signalen. Openbronnenonderzoek kan daarbij helpen, maar vraagt zeker van kleine gemeenten veel capaciteit. ‘Om het goed te doen, moet je de juridische, ethische en organisatorische borging die we in de handreiking beschrijven op orde hebben’, waarschuwt Sajoe. ‘Anders riskeer je fouten op al die verschillende vlakken. Met name de organisatorische borging is voor een kleine gemeente lastig uit te voeren.’

Twee kernregels

In de handreiking staan twee kernregels:

• Gebruik alleen publiek zichtbare informatie; geen besloten groepen, geen misleiding, geen “toegang vragen”, geen grootschalige scraping, niet persoonsgericht volgen.
• Werk vraaggestuurd: elke zoekslag moet herleidbaar zijn naar de informatiebehoefte.

Het is daarnaast belangrijk om aan triangulatie te doen, oftewel vanuit verschillende invalshoeken naar dezelfde casus te kijken. Bronnen zijn bijvoorbeeld de NOS, RTL Nieuws of een lokale omroep, en daarnaast informatie vanuit de demonstrerende groep en de tegenstander, en liefst ook de partijen die ertussenin staan. ‘Zorg dat je een gebalanceerd beeld vergaart van hoe de situatie er straks uitziet.’

Valkuil: desinformatie

Verder is het onder meer zaak om alle stappen te documenteren; een arbeidsintensief proces. In de publicaties staan voorbeelden van waar het mis kan gaan, bijvoorbeeld doordat een gemeente een verkeerde inschatting van wat er online boven water komt.

Sajoe zegt dat desinformatie één van de grootste valkuilen vormt. ‘Het informatielandschap bestaat voor een aanzienlijk deel uit desinformatie. Beelden die van het Oekraïense conflict zouden zijn, komen in werkelijkheid bijvoorbeeld van een veldslag in Syrië in 2014. Ook memes worden ingezet om je te verleiden om anders te denken over een situatie dan de genuanceerde werkelijkheid.’

Kan tooling helpen om feit van fake te onderscheiden? Er zijn steeds meer AI-toepassingen op de markt die aangeven of beelden gemanipuleerd zijn of uit een andere context komen. ‘Ja, maar met de belangrijke kanttekening dat als je tooling niet goed inricht om dat soort dingen te kunnen herkennen, dat dat dan weer door jouw analysebeeld heen komt. Dan lijkt de meme bijvorobeeld weer betrouwbaarder dan iets anders.’

Vanwege al deze voorbehouden zou Sajoe het kleine gemeenten eigenlijk niet aanraden om zich op OSINT te storten. Het kost meer tijd en energie dan de 0,5 fte die een gemiddelde kleine gemeente ervoor kan missen. ‘Het eerlijke antwoord is: niet aan beginnen, tenzij je in een samenwerkingsverband kunt opereren. Hier in het noorden zien we soms twee, drie gemeenten de handen ineenslaan en kennis en informatie met elkaar uitwisselen, bijvoorbeeld op juridisch vlak. Samen heb je wel genoeg fte om verder te kunnen.’

Wat kan een kleine gemeente met een gerust hart doen om meer over die aangekondigde demonstratie te weten te komen? ‘Je kunt scrollen door een feed en zoeken op bepaalde termen of thema’s. Houd het daarbij. Als je gaat doorklikken, riskeer je al snel het niet naleven van wet- en regelgeving. Probeer vooral niet de cowboy uit te hangen.’

Het mooie aan kleine gemeenten is dan weer dat mensen elkaar veelal kennen. Even scrollen kan vaak al genoeg zijn om via-via in gesprek te raken met de demonstranten. Heel waardevol, aldus de onderzoeker. ‘Een kleine gemeente heeft veel meer aan dat menselijke contact dan aan OSINT.’

Jezelf verliezen in openbronnenonderzoek

Sajoe waarschuwt niet voor niets voor cowboygedrag: in openbronnenonderzoek kun je jezelf met de beste intenties aardig verliezen. ‘Die verleiding is groot. Zeker wanneer de borging niet goed op orde is, kun je als ambtenaar met de beste bedoelingen in het grijze gebied terechtkomen, al dan niet met behulp van tooling. Soms kom je er pas achteraf achter dat iets niet had gemogen.’

In het ergste geval leidt dat ertoe dat een gemeente persoonsgegevens verwerkt zonder verwerkingsgrond, of heimelijke activiteiten gaat uitvoeren die een politie in het strafrecht wel mag, of de AIVD onder omstandigheden, maar een gemeente gewoon echt niet. 'Bijvoorbeeld zoeken in besloten groepen. Komt men daar achter, bijvoorbeeld via een Woo-verzoek, dan ontstaat er terecht veel boosheid in de samenleving.’

Terughoudendheid betrachten, is dus het devies. Maar hoe weet je nou of je genoeg informatie hebt verzameld? ‘Niet. Binnen inlichtingen heb je eigenlijk altijd te maken met een vraagstelling en een afgebakende tijdspanne. Binnen het onderzoek moet een duidelijk stopmoment worden bepaald, zodat er genoeg tijd overblijft voor analyse en besluitvorming. Dat is een beetje het zure leven van iemand die informatiestromen verzamelt en doorzoekt: je hebt nooit genoeg. De voldoening zit voornamelijk in het feit dat je toch hebt kunnen bijdragen aan het informatiebeeld.’