Hoe regering-Trump Europese digitale regelgeving onder druk zet

De Verenigde Staten willen tijdens een bijeenkomst rond de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties regeringsleiders in september een gezamenlijke verklaring over vrijheid van meningsuiting te laten ondertekenen.

In het concept wordt volgens Politico gewaarschuwd dat nieuwe wetgeving en regelgevende kaders de vrijheid van meningsuiting kunnen bedreigen, ook in gevestigde democratieën. De Europese Unie wordt niet expliciet genoemd, maar in Brussel bestaat weinig twijfel over de achtergrond van het Amerikaanse initiatief. De regering van president Donald Trump heeft Europese regels voor onlineplatforms herhaaldelijk bekritiseerd. Vooral de Digital Services Act (DSA), die grote platforms verplicht verantwoordelijkheid te nemen voor onder meer illegale content online haar en desinformatie is Washington een doorn in het oog.

Grenzen aan platformregulering

In de voorgestelde verklaring worden duidelijke grenzen gesteld aan de mogelijkheden van overheden om onlineplatforms tot moderatie te bewegen. De landen die ondertekenen moeten zich onder meer moeten uitspreken tegen regelgeving die ertoe leidt dat platforms uit voorzorg ook rechtmatige uitingen verwijderen. Ook zouden overheden platforms niet moeten verplichten bepaalde categorieën uitingen proactief te modereren.

In de tekst staat een passage over desinformatie en haatzaaiende uitingen. Het bestraffen van uitingen die daaronder worden geschaard, kan volgens de initiatiefnemers de vrijheid van meningsuiting aantasten wanneer er geen sprake is van directe aanzetting tot geweld.

De verklaring noemt verschillende categorieën uitingen die bijzondere bescherming zouden moeten krijgen. Daaronder vallen politieke en religieuze uitingen, discussies over verkiezingsprocessen zoals tellingen van stemmen en wetenschappelijke en academische standpunten, waaronder opvattingen over de volksgezondheid. De discussie lijkt voor een belangrijk deel om de Digital Services Act te draaien, die verplichtingen oplegt aan zeer grote onlineplatforms en zoekmachines op gebied van transparantie over algoritmes en het voorkomen van privacyrisico’s. Grote platforms krijgen ook de verplichting om te onderzoeken welke risico’s hun diensten opleveren voor onder meer grondrechten, het maatschappelijk debat en verkiezingsprocessen.

Juist die brede verantwoordelijkheid van platforms botst met de visie van de regering-Trump. Washington vreest dat overheden via regelgeving indirect kunnen bepalen welke legale uitingen online zichtbaar blijven. Platforms zouden volgens de Amerikanen uit angst voor sancties meer berichten kunnen verwijderen of beperken dan strikt noodzakelijk is.

‘Vrijheid van meningsuiting is niet vrijheid van bereik’

In Brussel wordt volgens Politico kritisch gereageerd op de Amerikaanse benadering. De Franse liberale Europarlementariër Sandro Gozi stelt dat ‘vrijheid van meningsuiting niet hetzelfde is als vrijheid van bereik’. Vanuit die gedachte kan iemand het recht hebben een bepaalde mening te uiten, zonder dat daaruit automatisch volgt dat een zeer groot platform die boodschap onbeperkt moet verspreiden of algoritmisch versterken.

Ook de Duitse Europarlementariër Alexandra Geese van de Groenen is kritisch. Volgens haar presenteert de regering-Trump vrijwel iedere vorm van regulering van technologiebedrijven als een strijd om de vrijheid van meningsuiting.

Europese regeringen voor dilemma

De Amerikaanse verklaring brengt EU-lidstaten ondertussen in een lastig diplomatiek parket. Wanneer Europese landen weigeren een verklaring over de bescherming van de vrijheid van meningsuiting te ondertekenen, kunnen zij het verwijt krijgen dat zij onvoldoende waarde hechten aan dat grondrecht.

Ondertekening van de huidige tekst brengt echter een ander risico met zich mee. De daarin vastgelegde uitgangspunten zouden later kunnen worden aangevoerd in de politieke discussie over Europese digitale wetgeving en de handhaving daarvan.