Palantir gebruiken zonder Tolkien te lezen is echt een domme beslissing

Voor wie de films wel zag, maar de boeken niet las: de palantíri zijn zienstenen uit Lord of the Rings. Ze tonen wat ver weg gebeurt. Ze verbinden over afstand. Een soort internet voor elven. Ze geven inzicht aan wie sterk genoeg is om ze te gebruiken. Superkrachtig en op het oog neutraal.
Behalve dat Sauron er een heeft. Sauron is de grootste, donkerste macht in het hele boek. En wie in een steen kijkt, kijkt ook naar de Ithil-steen — het superknooppunt, de hoofdrouter van het hele netwerk. Niet by design, maar by default: Sauron veroverde één strategische positie en alle andere stenen liepen voortaan door hem. Het is een list. En een hele gemene.

Het mechanisme is subtiel en venijnig, want de steen liegt niet. Sauron toont Denethor, de stadhouder van Gondor, een echte vloot die zijn stad nadert. De steen liegt niet, maar gaf een selectieve waarheid waaraan Denethor een rampzalige conclusie verbond. Hij wanhoopt en verbrandt zichzelf. Wat hij niet zag: de schepen zijn van Aragorn, die Gondor komt redden.
Saruman, de machtigste tovenaar van zijn tijd in het boek, keek in de steen op zoek naar kennis en macht (hoi overheid). Sauron toonde hem precies wat hij wilde zien. Saruman werd verblind door zijn eigen ambitie, die hem kwetsbaar maakte.

Jammer genoeg bleef het niet bij dit sprookje in het boek, maar maakte Peter Thiel hier een werkelijkheid van met grote consequenties.

Palantir

Ik volg dit bedrijf al een tijdje. En wat ik in andere analyses mis, moet maar eens hardop gezegd worden. De mensen in de Tweede Kamer vroegen naar aanbestedingsprocedures. Terecht ook naar privacy en de contractvoorwaarden. En als je dan hoort dat er geen data gedeeld wordt met Palantir, zou je zomaar kunnen denken dat alles wel goed zit. Maar wie het boek kent, is terecht op zijn hoede.

Palantir verzamelt geen data. Dat zeggen ze zelf, en het klopt. Wat ze verzamelen, zijn de queries. De vragen die gesteld worden aan de data. Wat zoekt een analist? Welke combinaties maakt hij? Wat koppelt hij aan wat? Dáár zit de intelligentie. Niet in de bestanden van een overheid, die heeft Palantir niet nodig. Maar in de blik van de gebruiker op die bestanden.

Wat veel mensen niet doorhebben — ikzelf overigens ook pas sinds korte tijd — is dat informatie op computers minder interessant is dan de verbindingen tussen die informatie. Want daar zit de intelligentie. Net als in ons brein. Het zijn niet de losse brokjes informatie die de intelligentie maken, maar de verbindingen daartussen. En het zijn precies die verbindingen die Palantir opslokt, zonder dat we het doorhebben. Sauron wilde ook niet Denethors archief. Hij wilde weten hoe Denethor keek.

Schaalspel

Het spel dat Peter Thiel speelt, is een schaalspel. Voor die schaal heb je zoveel mogelijk partijen nodig — en een overheid aan boord krijgen is het makkelijkste. Je hoeft ze alleen maar te geven waar ze het liefste naar verlangen, met zo weinig mogelijk gedoe. Klanten als het Amerikaanse leger, het omstreden ICE, de NHS in Engeland en heel veel overheden, ook in Nederland, kijken via Palantir. En daarmee maken ze de Ithil-steen waardevoller. Niet omdat er meer data is, maar omdat er meer verbindingen zijn om te lezen.

Nederland doet dit al sinds 2011, en grotendeels in het geheim. De aankoop werd getekend door Dick Schoof, destijds directeur-generaal politie, inmiddels demissionair premier. Er waren rechtszaken voor nodig om ook maar iets boven water te krijgen. Van de vrijgegeven documenten was 99 procent zwartgelakt, zoals Follow the Money uitgebreid documenteerde.

In Duitsland werd het gebruik van Palantir door de politie zelfs ongrondwettelijk verklaard. Gezien hun verleden met de Stasi kijken ze daar toch even anders naar privacyvraagstukken. In Nederland ging het gewoon door.

Gelukkig is er een lichtpunt

Blijkbaar hebben ze bij de politie Lord of the Rings wel gelezen, en zagen ze hoe Gandalf die steen gebruikte. Bewust, op een heel andere manier. Lokaal, achter een firewall, zonder dat terugkoppeling naar Palantir überhaupt technisch mogelijk is. De steen staat in een afgesloten kamer en er gaat niets uit.

Dat is de houding van Gandalf. Niet het doel. Gandalf gebruikte de steen om Sauron te misleiden, de politie doet dat niet. Maar de houding: weten wat de steen is, het risico begrijpen, en zorgen dat er geen data naar Palantir terugvloeit. Daardoor heb je maximale controle en minimale blootstelling.

Saruman keek, omdat hij meer wilde weten. Denethor keek omdat hij zijn rijk wilde redden. Gandalf keek, omdat hij een specifiek signaal wilde sturen. En daarna stopte hij.

De politie lijkt dat onderscheid heel goed door te hebben, wat echt meer is dan de meeste overheden die met Palantir in zee zijn gegaan. Als de politie die IT en informatievoorziening zou vervangen door een slimmer, veel goedkoper en zuiniger model, zou Nederland echt beter af zijn. Ik schreef onlangs een gedachtenexperiment daarover dat momenteel intern flink gelezen wordt.

Afhankelijkheden

Gandalf had nog iets wat de meeste Palantir-klanten niet snapten. Hij begreep en doorzag wat de steen was. Wat de risico's waren van de masterstones. En daardoor was hij niet afhankelijk van de steen voor zijn dagelijks werk.

Marietje Schaake beschrijft in The Tech Coup het kennisvacuüm dat Palantir-contracten creëren: met elk uitbesteed contract bouwen overheden minder technische kennis op, tot ze er afhankelijk van worden. Bij de politie hebben ze dat al geruime tijd door, en zijn ze hun afhankelijkheden van grote partijen — zoals Capgemini — gelukkig aan het afbouwen.

Digitale soevereiniteit staat op de politieke agenda, en terecht. Niet alleen de informatie en de data moeten van jou blijven, maar ook de kennis. Die hebben we te lang uit handen gegeven aan partijen met bedenkelijke motieven. Palantir is daar zeker een van.

En nu we het toch over Tolkien hebben: er is nog een personage in dit verhaal dat makkelijk over het hoofd gezien wordt. Hij stond wel in de boeken, maar heeft de film niet gehaald, tot grote spijt van de fans. Tom Bombadil woont in het hart van het Oude Woud. De Ring heeft geen vat op hem. Niet omdat hij sterker is dan Sauron, maar omdat hij niets wil bezitten. Hij heeft geen behoefte aan kennis die anderen niet hebben, geen behoefte aan overzicht om macht te verwerven. Hij is lokaal, verankerd en autonoom. De masterstone heeft geen invloed op hem, net als de Ring van Macht.

In het boek overwoog de Fellowship om hem de Ring te geven. Uiteindelijk deden ze dat toch maar niet, omdat hij zo weinig interesse in de Ring had dat hij hem waarschijnlijk gewoon zou verliezen. Het maakte hem niets uit.

Verbindingen maken

Ik heb de afgelopen maanden een persoonlijk kennissysteem gebouwd dat ik ThetaOS noem — en de AI-laag bovenop dat systeem noemde ik Tom, precies om die reden. Het systeem draait lokaal. 309 relationele databasetabellen, 560.168 records, 18.446 personen, 9.590 organisaties, 2,5 miljoen woorden gestructureerde inhoud. De intelligentie zit niet in het model. 98,2 procent van ThetaOS bestaat uit structuur en data. Slechts 1,8 procent wordt door AI gedaan, en dat getal wordt steeds kleiner.

Tom helpt me verbindingen te maken tussen de elementen in mijn systeem. Ik herken ze intuïtief en bevestig ze, soms twintigduizend tegelijk. De verbinding wordt en blijft van mij, niet van een platform dat met gretige ogen meekijkt naar wat ik doe. Dat is wat informatiebeheer in de geest van Bombadil betekent: lokaal, zonder bijbedoelingen, bloedsnel en toegankelijk voor jou. Of je nu één persoon bent of een organisatie van 65.000 mensen.

Peter Thiel is een man met een indrukwekkend trackrecord. Hij noemde zijn bedrijf naar die steen, terwijl hij van alles had kunnen kiezen. Hij koos voor deze naam. En wat die naam impliceerde, dat wist hij donders goed.