Toezichthouders beschermen Nederland slecht tegen online manipulatie

De onderzoekers beschrijven in hun rapporteen online verkiezingsomgeving waarin manipulatie, desinformatie en overtredingen van campagneregels volgens hen op grote schaal voorkwamen. Sociale mediaplatforms zouden onvoldoende optreden tegen misleidende content en gecoördineerde beïnvloedingscampagnes, terwijl toezichthouders bestaande bevoegdheden slechts beperkt inzetten. De belangrijkste aanbeveling van het rapport is daarom niet het maken van nieuwe regels, maar het afdwingen van naleving van de regels die er al zijn.

Meer dan 1.500 advertenties

Als illustratie van het probleem verwijst HEIO naar de monitoring van politieke advertenties tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Daarbij troffen onderzoekers naar eigen zeggen ruim 1.500 advertenties aan die niet voldeden aan geldende regelgeving, maar wel zichtbaar bleven op sociale mediaplatforms.

Volgens het consortium bleven overtredingen voortduren nadat toezichthouders waarschuwingen hadden afgegeven. Dat roept volgens de onderzoekers fundamentele vragen op over de effectiviteit van het toezicht. De Tweede Kamer zou daarom de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het Commissariaat voor de Media (CvdM) moeten vragen welke handhavingsmaatregelen zijn genomen, welke capaciteit beschikbaar is en waarom bestaande bevoegdheden onvoldoende worden benut.

HEIO stelt dat tijdige handhaving cruciaal is. Wanneer pas wordt opgetreden nadat de stembussen zijn gesloten, is de mogelijke invloed op het publieke debat immers al geweest.

Gecoördineerde campagnes met misleiding

Het rapport stelt niet dat de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen is gemanipuleerd. Wel beschrijven de onderzoekers hoe de informatieomgeving rond de verkiezingen volgens hen werd verstoord door verschillende vormen van online beïnvloeding. Zo werden gecoördineerde campagnes, nepaccounts, misleidende en extreme content, haatzaaiende uitingen, ongelabelde AI-gegenereerde content en verhalen over vermeende verkiezingsfraude waargenomen. Volgens HEIO dragen dergelijke activiteiten bij aan polarisatie en kunnen zij het vertrouwen in democratische processen aantasten.

De onderzoekers signaleren daarnaast dat dezelfde middelen, infrastructuur en werkwijzen die tijdens de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen werden aangetroffen, ook in andere democratische landen zijn gebruikt. Daarmee is Nederland volgens het rapport geen uitzondering, maar onderdeel van een bredere internationale ontwikkeling waarbij online beïnvloedingscampagnes grensoverschrijdend opereren.

Gemeenten in de frontlinie

Voor gemeenten is dat een relevante constatering. Gemeenteraadsverkiezingen worden vaak gezien als lokale verkiezingen, maar volgens HEIO spelen internationale digitale netwerken inmiddels ook een rol in lokale politieke discussies. Dat betekent dat gemeenten steeds vaker te maken kunnen krijgen met online beïnvloeding van maatschappelijke debatten over gevoelige onderwerpen. Tegelijkertijd beschikken lokale overheden niet altijd over voldoende kennis, capaciteit of instrumenten om dergelijke ontwikkelingen tijdig te herkennen.

HEIO concludeert dat gemeenten en hun partners ondersteuning nodig hebben om weerbaarder te worden tegen informatiemanipulatie en inmenging. De onderzoekers zien daarbij een belangrijke rol voor zowel de rijksoverheid als lokale bestuurders.

Meer ondersteuning voor lokale overheden

Naast kritiek op de handhaving bevat het rapport daarom ook aanbevelingen die direct relevant zijn voor gemeenten. Zo pleit HEIO voor betere samenwerking tussen bestuurslagen. Informatie over nieuwe vormen van informatiemanipulatie zou sneller moeten worden gedeeld tussen ministeries, uitvoeringsorganisaties en gemeenten. Ook de onderlinge samenwerking binnen de rijksoverheid kan volgens het consortium worden verbeterd.

Daarnaast wordt geïnvesteerd in mediawijsheid genoemd als belangrijke voorwaarde voor democratische weerbaarheid. Hoe beter inwoners begrijpen hoe manipulatie op sociale media werkt, hoe groter volgens de onderzoekers de kans dat zij pogingen tot beïnvloeding herkennen. Een andere aanbeveling betreft scholing van lokale bestuurders en ambtenaren. Het herkennen van desinformatie, manipulatie of overtredingen van platformregels vraagt specialistische kennis. Gemeenten zouden daarom beter moeten worden toegerust om signalen van beïnvloeding te herkennen en daar passend op te reageren.

Lokale journalistiek als tegenwicht

Opvallend is dat het rapport ook aandacht vraagt voor de positie van lokale journalistiek. Volgens HEIO vormt de dominante rol van sociale mediaplatforms in het huidige nieuwslandschap een risico voor het democratisch debat.

Sterke lokale journalistieke organisaties kunnen volgens de onderzoekers fungeren als tegenwicht door inwoners te voorzien van onafhankelijke informatie en controle op politieke besluitvorming. Versterking van de lokale nieuwsvoorziening wordt daarom nadrukkelijk genoemd als onderdeel van een bredere strategie om de democratische weerbaarheid te vergroten.

Structurele monitoring nodig

Het consortium stelt verder dat monitoring van verkiezingsintegriteit momenteel te afhankelijk is van tijdelijke projectsubsidies. Organisaties worden vaak vlak voor verkiezingen actief en verdwijnen daarna weer uit beeld, terwijl beïnvloedingscampagnes volgens de onderzoekers continu doorgaan.

HEIO pleit daarom voor structurele financiering van onderzoek, monitoring en kennisontwikkeling. Die infrastructuur moet volgens het rapport bestaan uit een samenwerking tussen maatschappelijke organisaties, publieke instellingen en wetenschappelijke partners. Volgens de onderzoekers ontstaat anders een situatie waarin kwaadwillende actoren permanent actief zijn, terwijl de organisaties die verkiezingen moeten beschermen slechts tijdelijk operationeel zijn.

Voorbereiding op 2027

De aanbevelingen zijn nadrukkelijk gericht op de periode richting de Provinciale Statenverkiezingen van 2027,
Op 4 juni wordt er in de Tweede Kamer-commissie Digitale Zaken gedebatteerd over sociale media en inmenging. Volgens HEIO moet de Tweede Kamer al ruim voor die verkiezingen duidelijkheid krijgen over de gereedheid van toezichthouders, de beschikbare capaciteit en de wijze waarop bestaande regels daadwerkelijk zullen worden gehandhaafd. Nederland beschikt volgens de onderzoekers al over veel van de noodzakelijke wet- en regelgeving om online verkiezingsbeïnvloeding tegen te gaan. De vraag is vooral waarom overtredingen zichtbaar plaatsvinden zonder dat daar voldoende consequenties aan worden verbonden.