Technologie Kieswijzer: Ook digitalisering is als politiek thema aan het polariseren
Waren de standpunten van partijen bij de verkiezingen in 2020 en 2023 nog vaak willekeurig en weinig samenhangend, in 2025 waren standpunten duidelijk aangescherpt. Vooral de verschillen tussen een progressieve of conservatieve aanpak worden zichtbaar. Volgens progressieve opvattingen moeten we zoveel mogelijk experimenteren met nieuwe technologieën zoals AI, terwijl conservatieve visies juist pleiten voor terughoudendheid.
De vraag is of de verschillen tussen progressief en conservatief ook zichtbaar zijn bij gebruikers van de Technologie Kieswijzer. Om dit te analyseren hebben we de hulp ingeroepen van David Graus, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en Lab Manager van het AI for Open Government ICAI Lab.
Bijna 12.000 mensen hebben deze verkiezingen gebruikgemaakt van de Technologie Kieswijzer. Uiteraard is deze dataset niet representatief voor ‘de gemiddelde Nederlander’. Maar doordat we gebruikers hebben gevraagd om informatie te delen over hun leeftijd, geslacht en opleidingsniveau, kunnen we wel betrouwbare vergelijkingen maken tússen de verschillende gebruikersgroepen. Zo selecteerden we onderwerpen waarbij statistisch significante verbanden met demografische kenmerken naar voren kwamen.
Bijna 12.000 mensen hebben deze verkiezingen gebruikgemaakt van de Technologie Kieswijzer
Met een analyse van demografische verschillen per antwoord onderzochten we of bepaalde antwoorden vaker gekozen werden door specifieke groepen, zoals respondenten jonger dan 36 jaar, vrouwen of praktisch opgeleiden. We vergeleken daarbij de samenstelling van respondenten die een bepaald antwoord kozen met die van de overige respondenten. Ter illustratie een rekenvoorbeeld met fictieve getallen:
- Van de mensen die kiezen voor ‘AI-ontwikkelingen pauzeren’ is 73 procent vrouw.
- Van de mensen die kiezen voor een andere optie is 60 procent vrouw.
- Het verschil bedraagt 13 procentpunt.
Invloed geslacht op digitale visie
Gebruikers van de Technologie Kieswijzer werd onder andere gevraagd naar hun geslacht (niet verplicht). Hoewel we hierin naast ‘man’ en ‘vrouw’ ook de optie ‘anders’ hebben opgenomen, is deze optie dermate weinig aangevinkt dat deze statistisch gezien verwaarloosbaar is. Daarom gaan we in deze analyse uit van de verschillen tussen vrouwen en mannen.
Visie van mannen in vergelijking met vrouwen.
De ontwikkeling van Artificiële Intelligentie (AI) kent zowel kansen als bedreigingen. De vraag is hoe we het best met deze ontwikkelingen kunnen omgaan. Binnen de gebruikersgroep die het pauzeren van AI-ontwikkelen boven de andere opties verkoos, zijn vrouwen duidelijk oververtegenwoordigd (figuur 1). Volgens hen vormen krachtige AI-systemen mogelijk een bedreiging voor de mensheid. Bij de tegengestelde optie, namelijk het stimuleren van AI-ontwikkelingen, zijn juist mannen oververtegenwoordigd. Volgens hen moeten we binnen de Nederlandse en Europese wet- en regelgeving maximaal experimenteren met AI.
Vrouwen kiezen vaker voor een meer conservatieve aanpak rond digitale technologie, terwijl mannen relatief vaker voor een progressieve aanpak kiezen
De overheid maakt steeds meer gebruik van algoritmes. Dit heeft zowel voordelen als nadelen. Op welke wijze kan de overheid het best omgaan met de inzet van algoritmes? Ook hier zien we contrasterende keuzes bij vrouwen en mannen. Statistisch gezien kiezen vrouwen er vaker voor om de inzet van algoritmes door de overheid volledig stop te zetten, dan voor andere antwoordopties (figuur 2). Volgens hen gaat er te veel mis. Mannen kiezen er daarentegen relatief vaker voor om de inzet van algoritmes door de overheid flink uit te breiden. Volgens hen zijn algoritmes cruciaal bij de aanpak van maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie.
Een vergelijkbare verhouding zien we bij datacenters (figuur 3). Er worden steeds meer grote datacenters in Nederland gebouwd. De vraag is wat we het best met de bouw van deze datacenters kunnen doen? Vrouwen kiezen er relatief vaker dan mannen voor om de bouw van nieuwe datacenters stop te zetten. Volgens hen zijn datacenters niet duurzaam. De hoeveelheden groene stroom en miljoenen liters water die worden verbruikt, zijn volgens hen niet te rechtvaardigen. Mannen kiezen er relatief vaker dan vrouwen juist voor om de bouw te stimuleren. Het zou een enorme impuls geven aan de werkgelegenheid, de IT-sector en onze positie als Europese koploper.
Uit deze gegevens blijkt dat vrouwen statistisch gezien vaker kiezen voor een meer conservatieve aanpak rond digitale technologie, terwijl mannen relatief vaker voor een progressieve aanpak kiezen.
Invloed opleidingsniveau op digitale visie
Naast geslacht werden gebruikers van de Technologie Kieswijzer ook gevraagd naar hun opleidingsniveau. Hierbij kon men kiezen uit: geen diploma, basisonderwijs, VMBO of MBO1, HAVO/VWO of MBO2-4, HBO of WO bachelor, HBO/WO master en Doctor. Voor de analyse hebben we deze opties teruggebracht naar twee categorieën, namelijk praktisch opgeleid (tm MBO2-4) en theoretisch opgeleid (vanaf HBO).
Binnen de gebruikersgroep die het stopzetten van AI-ontwikkelen boven de andere opties verkoos, zijn praktisch opgeleiden duidelijk oververtegenwoordigd. Volgens hen zullen AI-systemen mensen blijven benadelen en schaden. Bij de tegengestelde optie, namelijk het stimuleren van AI-ontwikkelingen, zijn juist theoretisch opgeleiden oververtegenwoordigd (figuur 4).
Ook bij de inzet van algoritmen door de overheid zien we contrasterende keuzes. Statisch gezien kiezen praktisch opgeleiden er vaker voor om de inzet van algoritmes door de overheid volledig stop te zetten, dan voor andere antwoordopties. Theoretisch opgeleiden kiezen er daarentegen relatief vaker voor om de inzet van algoritmes door de overheid flink uit te breiden (figuur 5).
Uitkomsten praktisch opgeleiden in vergelijking met theoretisch opgeleide mensen.
Een vergelijkbare verhouding zien we bij de positie van Europa (figuur 6). Veel Europese burgers maken gebruik van technologieën uit o.a. Amerika en China, zoals WhatsApp en AliExpress. De vraag is op welke wijze Europa de concurrentiekracht van de eigen industrie het best kan versterken. Praktisch opgeleiden kiezen er relatief vaker voor om niet in te grijpen. Volgens hen is de Europese positie goed zoals deze nu is. Theoretisch opgeleiden kiezen er relatief juist vaker voor om te investeren in Europese alternatieven en een betere infrastructuur, zodat Europa minder afhankelijk wordt van bedrijven als Google en Alibaba.
Praktisch opgeleiden kiezen statistisch gezien vaker voor een meer conservatieve aanpak rond digitale technologie
Uit deze gegevens blijkt dat praktisch opgeleiden statistisch gezien vaker kiezen voor een meer conservatieve aanpak rond digitale technologie, terwijl theoretisch opgeleiden relatief vaker voor een progressieve aanpak kiezen.
Invloed leeftijd op digitale visie
Hoewel we bij de verschillende leeftijdscategorieën geen duidelijke verschillen tussen conservatieve en progressieve visies zagen, kwam er wel een onverwacht inzicht bovendrijven.
Tijdens verkiezingen stemmen we met behulp van een rood potlood en een papieren stembiljet. Opvallend genoeg zijn het juist de leeftijdscategorieën boven de 36 jaar die er relatief vaker voor kiezen om in de toekomst online stemmen via je computer of mobiele telefoon met behulp van DigiD mogelijk te maken. Juist jongeren zijn relatief vaker geneigd om met potlood en papier te blijven stemmen (figuur 7).
Uitkomst van jongeren in vergelijking met ouderen
Onze analyses laten zien dat ‘de digitale gebruiker’ niet bestaat. Verschillende groeperingen in de samenleving kijken anders naar digitale ontwikkelingen. Waar veel burgers het wel over eens zijn, is dat we een minister van Digitale Zaken (DiZa) nodig hebben om dit alles in goede banen te leiden. Het maakt echter nogal uit wie deze positie gaat invullen. Zoals we gezien hebben heeft geslacht, opleidingsniveau en leeftijd invloed op de mate van progressiviteit. Het lijkt in dat opzicht geen toeval dat de voormalige staatssecretarissen van digitalisering nogal uiteenlopende visies hadden: de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren van Alexandra van Huffelen en de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) van Zsolt Szabó kennen een compleet andere focus.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
We moeten ook de impact van samenzweringstheorieën en desinformatie op deze politieke discussie en besluitvorming niet onderschatten. Dit is een prachtige haarscheur in de cohesie van de samenleving, waar je prima op kunt polariseren. De verschuiving naar een wereld waarin alles data-gedreven en virtueel is, roept hoe dan ook de noodzaak op voor een robuuste aanpak van vertrouwen en governance.
Samenzweringstheorieën en desinformatie leiden op allerlei alt.media tot een afname van het vertrouwen in traditionele instellingen, zoals de overheid, de wetenschap en de media. Dit beïnvloedt bewust hoe burgers de politieke discussie ervaren.
Progressieve en conservatieve standpunten worden versterkt door desinformatie, waardoor samenwerking en consensus moeilijker worden. Denk maar eens hoeveel mensen moeite hebben met het herkennen van een feit als een gemeenschappelijke claim op een intersubjectieve werkelijkheid. Niet voor niets barst het van de anti-Central Bank Digital Currency (CBDC) en Wallet discussies die meer leunen op emotie dan op feitenkennis. Desinformatie spint garen bij de echokamers waarin vrouwen en praktisch opgeleiden steeds meer los lijken te komen staan van mannen en theoretisch opgeleiden die wel meer openstaan voor experimenten met technologie. In een wereld waarin alles data is geworden, is het cruciaal om governance-structuren te ontwikkelen die vertrouwen opbouwen en waarborgen. Denk aan het implementeren van systemen die het mogelijk maken om claims te verifiëren. Dit kan door gebruik te maken van blockchain-technologie om transparantie en traceerbaarheid te waarborgen.
Helpt om desinformatie tegen te gaan en op feiten gebaseerde discussies te stimuleren, waaronder over de concepten en technieken die de dataficering drijven.
Van 5G krijg je geen corona en in vaccins zitten ook geen nano-bots.
Het opzetten van real-time monitoring en compliance-mechanismen voor algoritmes en AI-systemen zou ook fijn zijn. Draagt bij aan verantwoord technologie gebruik en helpt om het vertrouwen van burgers te herwinnen. Er zou ook veel meer aandacht moeten zijn voor educatieprogramma's die gericht zijn op mediawijsheid en kritisch denken, om burgers te wapenen tegen desinformatie en hen in staat te stellen om beter geïnformeerde beslissingen te nemen. Het dunning-krugereffect maakt de discussies vooralsnog al snel te emotioneel, waar nuchtere implementatie van inclusieve Governance structuren allang hadden kunnen helpen om te zorgen dat diverse perspectieven, inclusief die van ondervertegenwoordigde groepen, worden meegenomen in het besluitvormingsproces. Vroeger hoefde een boer alleen iets te weten van oogsten, zaaien en biggen/lammeren etc. maar nu ook van sensoren, wetgeving, drones en chemicalien. Die interdisciplinaire verweving zie je in de hele samenleving. Digitale technologieën en hun impact op de samenleving ZIJN multidisciplinair dus wat nodig is, is samenwerking tussen verschillende disciplines (technologie, sociologie, psychologie, enz.) essentieel om een holistische benadering van governance te ontwikkelen.
De verschillen in digitale visies onder gebruikers van de Technologie Kieswijzer illustreren de complexiteit van het politieke landschap in een tijdperk van digitale transformatie. De aanpak van desinformatie en samenzweringstheorieën is cruciaal om vertrouwen te herstellen in de publieke ruimte. Met het implementeren van verifiable claims en real-time compliance, gecombineerd met educatieve initiatieven en inclusieve governance, kunnen we prima werken aan een robuuste digitale samenleving die zowel innovatief als verantwoordelijk is.