Ik merk het steeds vaker in gesprekken over digitale soevereiniteit en migraties weg van Foreign Tech. Er wordt naar open source gekeken als een soort wondermiddel. Alsof je Collabora Office installeert of Nextcloud uitrolt, en dan vanzelf verlost bent van twintig jaar Microsoft-afhankelijkheid. Maar zo werkt het niet. Open source is geen stofzuiger die jouw puinhoop opruimt, maar dan moet je eerst je eigen rommel opruimen.
Open source lost het lock-in niet zomaar op
Open source is een fundament om op te bouwen. Bewezen technologie die wereldwijd draait op de meest kritieke systemen. Maar het is geen magische knop die twintig jaar lock-in ongedaan maakt. De overheid moet volgens Ruben van der Linde haar eigen rommel opruimen: de macro’s herschrijven, de aanbestedingen herschrijven, de architectuur herzien. En dan werkt open source fantastisch.
Het probleem is niet open source, het probleem ben jij
Laten we eerlijk zijn. De Nederlandse overheid heeft zelf gekozen voor een diepe, allesomvattende afhankelijkheid van het Microsoft-ecosysteem. Dat was beleid. Jarenlang zijn aanbestedingen geschreven met Microsoft-producten als impliciete of expliciete eis. Jarenlang zijn werkprocessen ingericht rond Word, Excel, Outlook en SharePoint. Jarenlang is er geïnvesteerd in maatwerk dat alleen werkt binnen dat ecosysteem.
En nu, nu de geopolitieke wind draait en digitale soevereiniteit opeens op de agenda staat, kijkt diezelfde overheid naar open source en zegt: 'Ja, maar het werkt niet met onze macro's'. Nee, natuurlijk niet, dat was ook nooit de bedoeling.
Implementatiepijn
Een voorbeeld dat steeds terugkomt: VBA-macro's in overheidsdocumenten. Organisaties hebben in de loop der jaren honderden, soms duizenden, macro's gebouwd in Word en Excel. Die macro's automatiseren werkprocessen, genereren rapporten, vullen templates in. Ze zijn diep verweven met de dagelijkse werkzaamheden. En dan wil je migreren naar Collabora Office of Nextcloud Office. En dan werken die macro's niet. En dan is de conclusie: "Zie je wel, open source is niet klaar”.
Je zult je werkprocessen moeten herzien. Door macro's te herschrijven of te vervangen door open standaarden
Tijdens de drukbezochte HAVEN-dag merkte Claudia van Kruistum van SURF terecht op dat dit de wereld op zijn kop is. SURF, dezelfde organisatie die Nextcloud uitrolt naar meer dan dertig onderwijsinstellingen. Die macro's zijn geen tekortkoming van open source. Ze zijn een direct gevolg van de keuze om zo diep het Microsoft-ecosysteem in te duiken dat je werkprocessen niet meer los te koppelen zijn van proprietary technologie. Dat is lock-in. En die lock-in heb je zelf gecreëerd. Ook het Open Source Program Office BZK loopt aan tegen deze implementatiepijn MijnBureau, schrijft Gina Plat op LinkedIn.
Open source kan niet en moet niet worden gevraagd om die macro's "even" te ondersteunen. Dat is niet het probleem van Collabora Office. Je zult je werkprocessen moeten herzien. Door macro's te herschrijven of te vervangen door open standaarden.
De applicaties die naar Office verwijzen
Het gaat verder dan macro's. Theo Peters wees er terecht op dat het probleem veel breder is. Kijk naar het aantal overheidsapplicaties dat hardcoded verwijst naar Microsoft Word of Microsoft Office. Documentgeneratiesystemen die alleen Word-templates aankunnen. Workflowsystemen die Outlook-integratie als harde dependency hebben. Rapportagetools die Excel-exports als enige optie bieden.
Dit is geen technische lock-in. Dit is beleidslock-in. Jarenlang zijn aanbestedingen uitgeschreven met eisen als ‘moet integreren met Microsoft Office 365’ of ‘moet compatibel zijn met de Microsoft-werkplek’. Elke leverancier die wilde meedoen, moest bouwen voor Microsoft. En nu zitten we met een heel ecosysteem van applicaties dat alleen werkt in een Microsoft-omgeving. Uit onderzoek van iBestuur bleek dat slechts 9 procent van de ondervraagde gemeenten een overstap van Microsoft überhaupt haalbaar acht. Dat cijfer zegt alles.
Dat is niet de schuld van open source. Dat is het directe gevolg van aanbestedingsbeleid dat concurrentie uitsloot en afhankelijkheid inbouwde. De overheid heeft die eis zelf neergelegd. De overheid moet die eis zelf weer weghalen.
De technische onderlaag
Hoe dieper je kijkt, hoe meer lock-in je vindt. En elke laag heeft zijn eigen complexiteit, zijn eigen migratiepad, zijn eigen tijdsinvestering. Maar geen van deze lock-ins is een argument tegen open source. Het zijn argumenten voor een gestructureerd migratieplan. Peters benoemde ook die technische onderlaag. Daar zitten lock-ins die nog lastiger te doorbreken zijn dan macro's en Office-integraties.
- Microsoft Entra (voorheen Azure AD) is het identity managementplatform waar veel overheidsorganisaties op draaien. Elke applicatie, elke inlog, elk autorisatiebesluit loopt via Entra. Migreren naar een open alternatief als Keycloak is technisch mogelijk, maar vereist dat je elke aangesloten applicatie opnieuw configureert. Dat is geen klein project.
- Oracle databases zitten diep in de technische fundamenten van veel overheidssystemen. Migreren naar PostgreSQL[^6] is absoluut haalbaar, maar het vereist dat je applicatiecode aanpast, stored procedures herschrijft, en migratiepaden test voor systemen die soms al tientallen jaren draaien.
Cirkelredenering
En hier zit de kern van mijn frustratie. Ik zie steeds vaker dat de lock-in zelf wordt gebruikt als argument om niet te migreren. De redenering gaat zo:
- We zitten vast aan Microsoft
- Migreren is complex vanwege die afhankelijkheid
- Dus blijven we bij Microsoft
Dat is een cirkelredenering. Je gebruikt de lock-in als argument vóór de lock-in. Dat is alsof je zegt: ‘Ik kan niet stoppen met roken, want ik ben verslaafd.’ Ja, dat klopt. Dat is precies waarom je moet stoppen. De complexiteit van de migratie is geen bewijs dat open source niet werkt. Het is bewijs van hoe diep de lock-in gaat. En hoe langer je wacht, hoe dieper die lock-in wordt. Elke dag dat je nog een macro schrijft in VBA, nog een applicatie bouwt op Entra, nog een aanbesteding uitschrijft met ‘Microsoft-compatibel’ als eis, wordt de migratie complexer.
Open source vragen om dat gratis op te lossen is niet eerlijk, niet realistisch en niet constructief
Stap voor stap eruit
Betekent dit dat je morgen alles moet omgooien? Nee. Absoluut niet. Dat zou roekeloos zijn en tot mislukking leiden. Maar het betekent wel dat je moet beginnen. Rustig, gestructureerd, stap voor stap.
Erken het probleem. Stop met doen alsof de lock-in een feature is. Het is een risico, een afhankelijkheid, een beperking van je keuzevrijheid. Breng de lock-in in kaart. Waar zitten je afhankelijkheden? Macro's, applicatie-integraties, identity management, databases — maak de lijst compleet. Stop de bloeding. Schrijf geen nieuwe aanbestedingen met Microsoft als harde eis. Bouw geen nieuwe macro's in VBA. Creëer geen nieuwe lock-in. Begin met de buitenste lagen. Documentformaten, kantoorsuites, e-mail, dat zijn de lagen waar open alternatieven het verst gevorderd zijn en waar de impact het grootst is. Werk naar binnen toe. Identity management, databases, de zware technische onderlaag, dat zijn langetermijnprojecten, maar ze moeten wel op de roadmap staan.
En ja, dat kost tijd. En ja, dat kost geld. Maar die kosten zijn het directe gevolg van keuzes die je zelf hebt gemaakt. Open source vragen om dat gratis op te lossen is niet eerlijk, niet realistisch en niet constructief.
Het artikel is ook gepubliceerd op LinkedIn
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.