Commissariaat waarschuwt: algoritmes sociale media vormen risico voor democratie

In het rapport, getiteld Naar democratisch gezonde feeds, beschrijft het Commissariaat hoe sociale media via gepersonaliseerde feeds bepalen welke berichten gebruikers onder ogen krijgen. Die systemen zijn volgens de toezichthouder niet neutraal ontworpen, maar vooral gericht op het maximaliseren van aandacht en advertentie-inkomsten. Daardoor krijgen controversiële, polariserende of emotioneel geladen berichten vaak voorrang boven betrouwbare informatie.

De toezichthouder spreekt van ‘democratisch riskante aanbevelingsalgoritmes’ en waarschuwt dat sociale media ‘aantoonbaar riskant voor onze democratie’ zijn gebleken. Volgens het rapport beïnvloeden feeds niet alleen welke informatie burgers zien, maar ook wie zij volgen en welke opvattingen zij ontwikkelen.

Groeiend belang van sociale media

De waarschuwing komt op een moment waarop sociale media voor grote groepen Nederlanders een primaire nieuwsbron zijn geworden, vooral onder jongeren. Het Commissariaat verwijst naar het groeiende gebruik van sociale media voor nieuwsconsumptie en stelt dat algoritmische aanbevelingen inmiddels een centrale rol spelen in de publieke informatievoorziening.

In het rapport wordt beschreven hoe feeds werken: platforms verzamelen gegevens over gebruikers en voorspellen vervolgens welke berichten de meeste interactie opleveren. Berichten worden gerangschikt op basis van likes, kijktijd, reacties en deelgedrag. Daarbij worden ook grote taalmodellen en neurale netwerken ingezet om te bepalen welke inhoud gebruikers zo lang mogelijk op het platform houdt.

Volgens het Commissariaat versterken die mechanismen bestaande voorkeuren van gebruikers en kunnen ze bijdragen aan gepolariseerde nieuwsconsumptie en affectieve polarisatie. De toezichthouder verwijst daarnaast naar risico’s van manipulatie van de publieke opinie en politieke beïnvloeding via platforms.

Zorgen over macht van platforms

Het rapport bevat ook kritiek op de macht van grote technologiebedrijven over de zichtbaarheid van nieuwsmedia. Platforms kunnen volgens het Commissariaat ‘de zichtbaarheid van nieuwsmedia en nieuwsinhoud steeds herprioriteren’, terwijl nieuwsorganisaties daar weinig invloed op hebben.

Als voorbeeld noemt het rapport veranderingen bij Facebook, waar nieuwsmedia in de afgelopen jaren minder prominent werden weergegeven in de feed. Ook verwijst het Commissariaat naar signalen van politieke beïnvloeding op platforms als X.

De toezichthouder wijst erop dat gebruikers vaak nauwelijks controle hebben over de algoritmes die bepalen welke informatie zij te zien krijgen. Hoewel sommige platforms alternatieven aanbieden, zoals chronologische tijdlijnen, blijven algoritmisch samengestelde feeds dominant.

Oproep tot Europees toezicht

Het Commissariaat roept Nederlandse en Europese beleidsmakers op om bestaande Europese regelgeving steviger toe te passen. Daarbij verwijst de toezichthouder onder meer naar de Digital Services Act (DSA), de Digital Markets Act (DMA) en de Europese Media Freedom Act (EMFA). Volgens het rapport bieden die wetten al aanknopingspunten om sociale media meer transparantie en gebruikerscontrole af te dwingen.

Daarnaast pleit het Commissariaat voor ‘democratisch gezondere feeds’. Dat zou onder meer moeten gebeuren door gebruikers meer keuzevrijheid te geven over hun aanbevelingen, informatiewaarde zwaarder mee te laten wegen in algoritmes en de maatschappelijke effecten van feeds structureel te meten.

Verbeteringen zijn mogelijk

Voorzitter Amma Asante schrijft in het voorwoord dat sociale media ‘democratisch riskant, maar met beleid en toezicht verbeterbaar’ zijn. Volgens haar is betrouwbare nieuwsvoorziening ‘een basisvoorwaarde voor onze democratie’.

Het Commissariaat zegt de komende jaren actiever toezicht te gaan houden op de zichtbaarheid van nieuwsmedia op platforms en wil samen met Europese toezichthouders optrekken bij de handhaving van regelgeving rond sociale media.