Metropool Amsterdam en Brainport onderzoeken 'techcorridor'

Op zoek naar meer synergie

Het kost ongeveer anderhalf uur om van Amsterdam naar Eindhoven te reizen, of andersom. Een kippeneindje, zeker in Europees perspectief. Zowel de metropoolregio Amsterdam (MRA) als Brainport zijn innovatieve regio’s met veel nadruk op tech. Samen dragen ze ongeveer de helft van het landelijke BBP bij. Waarom is de overlap dan toch beperkt? De Amsterdam Economic Board gaf samen met de gemeenten Amsterdam, Almere, Haarlemmermeer en Hilversum opdracht voor een onderzoek naar een ‘techcorridor’ tussen de regio’s. Haroon Sheikh, bijzonder hoogleraar Strategic Governance of Global Technologies aan de VU en senior onderzoeker bij de WRR en Thijmen Vernède, student European Politics & External Relations aan de UvA, kregen de taak om deze onderzoeksvraag te beantwoorden: Wat is de positie van de MRA en Brainport in digitale technologie en op welke manier zou er meer synergie mogelijk zijn?

Sheikh en Vernède doen dat aan de hand van de digitale stack, een model van onder meer Sheikh waarin de digitale wereld wordt voorgesteld als een verticale orde van op elkaar gestapelde technologielagen: grondstoffen, chips, netwerken, de cloud, kunstmatige intelligentie, applicaties en verbonden apparaten. Dat model laat goed zien waar de verschillen zitten tussen de regio’s en waar de mogelijkheden liggen voor meer verbinding. Met behulp van desk research en dertig interviews komen ze tot de conclusie dat er op zeker negen gebieden mogelijkheden liggen voor synergie.

Culturele verschillen

Interessant zijn de culturele verschillen tussen de MRA en Brainport. Veel geïnterviewden vergelijken Brainport met een jazzband, waarin partijen (gemeenten, bedrijven, kennisinstellingen) elkaar onderling vasthouden zonder dat één partij alles dicteert. Het onderlinge vertrouwen is groot, de lijntjes met publieke en private beslissingsmakers in de regio kort. Het is het triple helix model in optima forma.

Als Brainport een jazzband is, dan is de MRA meer een popfestival met een prachtige line-up en een uitstekende infrastructuur, maar minder ruimte om te jammen. Bovendien staat de sterke positie van deze regio onder druk, met name door de negatieve attitude tegenover datacenters. Rekencapaciteit is cruciaal voor AI, een onderwerp waar de MRA goed in is vertegenwoordigd, met onder meer de ICAI labs en Amsterdam AI. De Amsterdamse techcommunity mist wel een eigen smoel, signaleren de onderzoekers (in hun woorden: ‘een veel minder duidelijk profiel’).

Waar de focus in Amsterdam momenteel ligt op de applicatielaag van de stack en in Eindhoven op hardware-innovatie, zitten in Haarlemmermeer veel bedrijven die passen bij de fysieke infrastructuurlaag van de stack. Almere timmert al jaren aan de weg als ‘vijfde hightech-hotspot’ vanwege de centrale ligging met goede digitale connectiviteit. Hilversum zit dan weer op veel (media)databronnen.

Cross-stack integratie

Op de digitale stack vinden constant bewegingen plaats en dat biedt mogelijkheden voor nieuwe verbindingen tussen de regio’s. Een duidelijke mondiale ontwikkeling is cross-stack integratie: bedrijven blijven niet op één bepaalde laag zitten, maar breiden hun onderneming uit naar andere lagen. Denk aan Microsoft, dat cloud aanbiedt (Azure), eigen chips ontwikkelt (Maia), investeert in AI (OpenAI) en actief is op de applicatielaag (Github, Office Copilot). Volgens de onderzoekers bevinden veel mogelijkheden voor de techcorridor zich ook op het snijvlak van twee of meer stacklagen.

In Amsterdam zitten veel bedrijven die sterk zijn in applicaties, zoals Adyen, Booking en JustEat. Op de applicatielaag komt steeds meer AI-integratie voor. Ook traditionelere bedrijven als Ahold of de NS leveren steeds meer digitale diensten waarbij AI komt kijken. Dit kan worden versterkt voor bedrijven in heel Nederland via academische samenwerking, zoals in de ICAI-labs.

De AI-expertise uit de MRA komt ook van pas in de semicon-en high tech maakexpertise uit Brainport; om de operationele processen van bedrijven in Brainport te optimaliseren, voor onderzoek naar de volgende generatie chips en om beter in te spelen op marktdynamiek. Een concreet voorbeeld van dat laatste is het onderzoeksinstituut ARCNL. Het is gevestigd op het Science Park in Amsterdam en doet daar onderzoek naar technologieën die nu nog niet direct door ASML ontwikkeld worden, maar in de toekomst wel voor het bedrijf van belang kunnen zijn. De samenwerking met ARCNL kan veel meer opleveren, menen veel geïnterviewden.

Een laag dieper in de stack kan AI worden gebruikt voor de ontwikkeling van nieuwe grondstoffen voor toekomstige chips. Halfgeleiderfabrikant ASM houdt zich hiermee bezig. Het Institute for Advanced Materials & Metrology (IAMM) dat in Almere gepland staat, kan deze beweging versnellen met behulp van computational chemistry.

Ook verbonden apparaten of Internet of Things (IoT) vormen een eigen laag in de stack. Binnen Brainport is veel expertise beschikbaar op autonome voertuigen en robotica. Gebieden als Science Park en de regio Schiphol/ Haarlemmermeer hebben mogelijkheden voor experimenten in samenwerking met Brainport.

Technologie voor defensie, zoals drones, wordt al ontwikkeld langs de techcorridor, maar de onderzoekers zien nog veel meer mogelijkheden, bijvoorbeeld door de robotica-expertise in Brainport te combineren met de ruimte die de provincie Flevoland heeft voor de productie en het testen van militaire technologie.

Voor infrastructuur voor data en AI is binnen Amsterdam de ruimte beperkt, maar in Almere, en vooral Haarlemmermeer is een sterk cluster van datacenters waar kan worden gewerkt aan duurzame, energie-efficiënt ontwikkeling.

Dan Hilversum, het hart van de Nederlandse media. Klein in economisch opzicht, maar groot in Nederlandstalige databronnen, die bijvoorbeeld bijdragen aan de ontwikkeling van GPT-NL. De synergie met Amsterdam is er al, met Brainport ligt die op het vlak van XR hardware.

De negende vorm van synergie gaat over een opkomende vorm van AI. Wereldmodellen zijn AI-modellen die kunnen acteren in fysieke omgevingen. Met behulp van interne representaties van een specifieke ruimte, leren de modellen ‘redeneren’ over causaliteit en voorspellingen te doen over de beweging van objecten in die ruimte. Hier komen de AI-kennis van de MRA en de robotica, auto- en maakindustrie van Brainport mooi samen.

Creëer excuus voor ontmoetingen

Nederland is te klein om andere regio’s uit te sluiten, schrijven de onderzoekers in hun conclusie. Het nationale vestigingsklimaat en fiscale regelingen spelen een grote rol bij het creëren van kansen, maar dat valt buiten de scope van het onderzoek. Dat gezegd hebbende, moedigen ze betrokkenen aan om de mogelijkheden tot synergie te realiseren. Ze zien daarin ook een belangrijke rol voor lokale beleidsmakers weggelegd.

Voor de realisatie doen ze een aantal aanbevelingen, waaronder een heel praktische: ‘creëer een excuus voor ontmoetingen’. De afstand is klein, maar de gevoelde afstand niet. Met events, betere verbindingen en slimmer gebruikmaken van de ruimte die Almere biedt is het mogelijk dat de Amsterdammers en de Brabo’s (uit welk deel van de wereld dan ook) elkaar makkelijker leren kennen.