Overslaan en naar de inhoud gaan

Hoe overbrugt een overheid een capaciteitsgat als personeelsgroei geen optie meer is?

SAP personeel
Beeld: SAP

Stel je voor: een directeur HR bij een grote uitvoeringsorganisatie opent op maandagochtend haar mailbox. Er ligt een verzoek van een lijnmanager die twee extra fte vraagt voor een groeiende werkstroom. Ernaast een memo van Financiën over de opgave om externe inhuur te reduceren. En onderaan: een brief van de ondernemingsraad die vraagt om duidelijkheid over de inzet van AI in werkprocessen. Drie berichten. Drie legitieme claims. Één schaarste.

Dit is geen uitzonderlijk begin van de week. Dit is de structurele conditie waaronder HR-leiders bij de Rijksoverheid opereren. Stel je een openstaande schaar voor: het bovenblad beweegt omhoog – toenemende maatschappelijke vraag naar publieke diensten, complexere wetgeving, hogere verwachtingen van burgers. Het onderblad beweegt omlaag – een arbeidsmarkt die niet meebeweegt, een coalitieakkoord dat rem zet op verdere groei, en een productiviteitsontwikkeling die al een decennium achterblijft. De bladen bewegen steeds verder uit elkaar.

1. De rekening van een decennium groei

Het Rijk is de afgelopen tien jaar fors uitgebreid. Van circa 116.000 fte in 2015 naar ongeveer 160.000 fte in 2025 – een groei van 37 procent. Dat is geen incident, maar beleid: meer taken, meer uitvoering, meer personeel. De redenering was begrijpelijk. Maar de opbrengst viel tegen.

PwC stelde vast dat de productiviteit van uitvoeringsorganisaties in diezelfde periode met 9 tot 14 procent daalde. Meer mensen, minder output per hoofd. Het coalitieakkoord van 2026 is er helder over: “De overheid is fors gegroeid, maar de productiviteitsgroei bleef achter. Dit kan beter.” Dat is geen kritiek op medewerkers – het is een systeemdiagnose.

Tegelijk wordt het gat gedicht met flexibele capaciteit: externe inhuur bedraagt inmiddels €3,67 miljard – ruim boven de Rijksbrede norm. Dat is kostbaar en creëert geen duurzame kennisbasis. En de demografische onderstroom versterkt de druk: meer dan een kwart van het overheidspersoneel is 55-plus. De vergrijzing is geen toekomstscenario meer – ze is al aanwezig op de werkvloer.

'De schaar snijdt. En aangroeien is politiek niet meer houdbaar.'

2. De enige weg loopt door productiviteit

Als instroom beperkt is en uitstroom toeneemt, blijft er eigenlijk maar één knop over om aan te draaien: productiviteit. Niet als managementterm, maar als rekenkundige noodzaak. Het SEO Economisch Onderzoek beschrijft de productiviteitsfunctie van de overheid als P = f(Arbeid, Kapitaal, Technologie) – drie stuurbare factoren. Arbeid groeit nauwelijks meer. Kapitaalinvesteringen zijn gebonden aan begrotingsdiscipline. Dat laat technologie als de meest beweeglijke hefboom over.

Technologie – en in het bijzonder AI – staat dan ook hoog op de agenda. In één jaar tijd steeg het aantal AI-toepassingen bij de overheid van 8 naar 81 (TNO, 2025). Dat is een indrukwekkende acceleratie. En tegelijk: de Algemene Rekenkamer stelde vast dat bij meer dan de helft van die AI-systemen de kansen en risico's niet evenwichtig zijn afgewogen. Snelheid en zorgvuldigheid lopen uit de pas. Die kloof is breder dan alleen de overheid. Uit het jaarlijkse Europese HR & Payroll Pulse-onderzoek van SD Worx – zestienduizend medewerkers en bijna zesduizend HR-professionals in zestien landen – blijkt dat in de Nederlandse publieke sector bijna de helft van de organisaties AI actief onderzoekt en 42 procent erin investeert – maar slechts een kwart daadwerkelijk resultaat ziet. Ruim een derde van de medewerkers gebruikt AI inmiddels regelmatig. De intentie is er. De opbrengst nog niet.

EY en SEO schatten dat door tijd als schaarse hulpbron structureel te managen – in combinatie met gerichte technologische ondersteuning – productiviteitswinst van 40 tot 50 procent haalbaar is. Dat klinkt ambitieus. Het is ook noodzakelijk.

'Productiviteitswinst is geen HR-ambitie. Het is de enige politiek houdbare uitweg uit een capaciteitsgat dat zichzelf niet oplost.'

3. De blinde vlek: vertrouwen als sleutelvariabele

Hier ligt de paradox waar veel organisaties tegenaan lopen. Technologie biedt het potentieel. Maar technologie levert alleen productiviteitswinst als mensen haar daadwerkelijk gebruiken – en dat gebruik hangt af van vertrouwen.

SAP onderzocht in oktober 2025, in samenwerking met onderzoekers en overheidsorganisaties wereldwijd, hoe medewerkers aankijken tegen de inzet van AI op de werkvloer. De bevindingen zijn ontnuchterend. Slechts 22 procent van het overheidspersoneel vertrouwt op een ethisch verantwoorde inzet van AI door hun werkgever. Onder frontline-medewerkers, degenen die het dichtst op de uitvoering zitten, zakt dat naar 14 procent. En tot 62 procent van de medewerkers geeft aan motivatie te verliezen wanneer AI wordt ingezet zonder transparantie over hoe en waarom.

Dat zijn geen zachte signalen. Dat zijn harde risicofactoren voor elke productiviteitstransformatie.

Er is ook een perceptiekloof die zelden wordt benoemd. Managers schatten dat 48 procent van hun taken automatiseerbaar is. Frontline-medewerkers schatten datzelfde percentage voor hun eigen werk op 33 procent. Vijftien procentpunt verschil – niet in technische meting, maar in beleving. Die kloof is niet onschuldig. Ze bepaalt wie meedoet en wie wacht.

4. Uitlegbaarheid als ontwerpdiscipline

Sinds 2 februari 2025 is AI-geletterdheid voor medewerkers die met AI-systemen werken verplicht op grond van artikel 4 van de AI Act. Dat is geen compliance-checkbox. Het is een uitnodiging – en een opdracht – om de inzet van technologie opnieuw te funderen in begrip en vertrouwen. De praktijk loopt achter op die eis: minder dan een kwart van de medewerkers in de publieke sector heeft daadwerkelijk AI-training ontvangen, terwijl ruim een kwart zich onvoldoende voorbereid voelt.

Voor HR-leiders betekent dit een verschuiving in het vraagstuk. De vraag is niet langer alleen: “welke technologie schaffen we aan?” De vraag is: “hoe ontwerpen we de inzet van technologie zo dat medewerkers haar begrijpen, vertrouwen en effectief gebruiken?”

Dat raakt aan wat in Blog 3 van deze serie centraal stond: uitlegbaarheid als ontwerpprincipe. Niet als communicatieve laag achteraf, maar als eis aan het systeem zelf. Een productiviteitsinstrument dat medewerkers niet vertrouwen, levert geen productiviteitswinst. Het levert weerstand, vermijding, en – in het slechtste geval – motivatieverlies op de schaal die het onderzoek beschrijft.

Organisaties die in staat zijn te laten zien hoe beslissingen worden ondersteund, welke data daarvoor worden gebruikt, en waar de mens nog steeds het verschil maakt – die organisaties zijn beter gepositioneerd om productiviteitswinst te realiseren die ook standhoudend is. Niet als project, maar als instituut.

5. Van capaciteitsvraagstuk naar strategisch leiderschap

De HR-directeur die ik aan het begin beschreef, heeft geen gebrek aan goede wil of inzicht. Ze heeft een structureel probleem: de instrumenten waarmee ze stuurt, zijn niet ingericht op de vraagstukken die nu op haar bureau liggen.

Sturen op productiviteit vereist inzicht in wat mensen feitelijk doen, waar tijd naartoe gaat, welke processen onnodig complex zijn en waar technologie het werk kan verlichten in plaats van compliceren. Dat inzicht vraagt om gegevens die in veel organisaties versnipperd zijn over systemen die niet met elkaar praten. Een thema dat in Blog 1 van deze serie al als structureel knelpunt werd geïdentificeerd.

Het vraagt ook om leiderschap dat bereid is om productiviteitswinst uitlegbaar te maken. Uitlegbaar aan medewerkers, aan ondernemingsraden, aan politiek en publiek. Want in de publieke sector is vertrouwen geen randvoorwaarde – het is het fundament.

SAP werkt met meer dan 200 overheidsorganisaties wereldwijd aan precies dit vraagstuk: hoe zorg je dat de drie stuurbare factoren – arbeid, kapitaal, technologie – samenwerken in plaats van langs elkaar heen? De patronen die daarin zichtbaar worden, zijn herkenbaar over landsgrenzen heen. Vertrouwen is steeds de sleutelvariabele. Niet de technologie zelf.

6. De schaar kan ook anders snijden

De schaar is een metafoor voor spanning. Maar spanning is ook een vertrekpunt. Het punt waarop beleid, technologie en menselijk vertrouwen samenkomen, is precies het punt waarop productiviteitswinst ontstaat die standhoudt. Niet door de schaar te sluiten, maar door bewust te kiezen waar en hoe zij snijdt.

De productiviteitsopgave van de Rijksoverheid is reëel, urgent en politiek onvermijdelijk. Het goede nieuws is dat de oplossingsrichting bekend is. De uitdaging is niet technisch van aard. Ze is institutioneel: de bereidheid en het vermogen om productiviteitswinst te organiseren op een manier die medewerkers meeneemt, processen stroomlijnt en vertrouwen bouwt in plaats van afbreekt.

edwin doggen

Dat is het gesprek dat HR-leiders bij de Rijksoverheid nu moeten voeren. Niet volgend jaar, niet na de volgende reorganisatie. Vandaag.

Meer weten?
Wilt u samen verkennen hoe betere samenhang tussen mensen, processen en technologie uw HR-uitvoering kan versterken? Neem contact op met Edwin Doggen, Directeur Rijksoverheid bij SAP Nederland voor een vrijblijvend gesprek. Of kijk op LinkedIn.

Plaats een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

(advertentie)

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in