'NDS nodig om digitale innovatie sneller, veiliger en voor alle gemeenten toepasbaar te maken'

Wanneer de iBestuur Conferentie op 9 september neerstrijkt in ’s-Hertogenbosch, ontvangt de stad niet alleen bestuurders en professionals uit de digitale overheid. De gemeente heeft ook zelf iets te vertellen. Wethouder innovatie Ralph Geers doet samen met directeur-generaal Digitalisering en Overheidsorganisatie Gerdine Keijzer-Baldé en VNG-realisatie directeur Nathan Ducastel de aftrap van dit congres over de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS)

Voor Geers is de NDS  geen abstract beleidsstuk. Het raakt aan een concrete vraag waar gemeenten dagelijks voor staan: hoe benut je digitale technologie om inwoners beter te bedienen, zonder publieke waarden, toegankelijkheid en zeggenschap over data uit het oog te verliezen? Den Bosch wil daarin niet afwachten, maar actief bijdragen aan oplossingen die ook elders kunnen werken. 

Minder afhankelijk, meer regie

Een belangrijk motief is digitale autonomie. Den Bosch behoort tot de gemeenten die deelnemen aan een pilot rond de zogenoemde autonome digitale werkplek, samen met de VNG en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Die pilot onderzoekt cloud- en werkplekoplossingen die ons minder afhankelijk maken van leveranciers buiten Europa.

Geers benadrukt dat dit geen strijd tegen een specifieke leverancier is. De kern is dat gemeenten meer keuzevrijheid moeten krijgen en grip moeten houden op hun eigen data. 'Je wilt veel meer vanuit je eigen datafundament de toepassing in de markt binnenhalen', stelt hij. Open source, herbruikbare componenten en datacontrole moeten het mogelijk maken om toepassingen te wisselen of op te schalen zonder de regie kwijt te raken

Dat vraagt ook iets van de eigen organisatie. Medewerkers en ICT-professionals zijn vaak opgeleid en ingericht rond bestaande platformen. De gemeente gebruikt de pilot daarom niet alleen om technologie te testen, maar ook om te ontdekken waar applicaties nog tekortschieten, welke koppelingen moeilijk blijven en waar gebruikers enthousiast van worden. Volgens Geers is er binnen de organisatie juist bereidheid om die zoektocht aan te gaan.

De gemeente heeft daarnaast een half miljoen euro vrijgemaakt om de eigen organisatie verder te innoveren, onder meer op het gebied van AI. Daarbij wil Den Bosch af van een aanbodgedreven werkwijze, waarin een afdeling na een beursbezoek een losse toepassing aanschaft. De omgekeerde vraag moet centraal staan: welk maatschappelijk of organisatorisch probleem willen we oplossen, wat is al beschikbaar en past een oplossing bij de uitgangspunten rond open source, eigenaarschap van data, autonomie en soevereiniteit?

Niet 342 keer dezelfde pilot

Schaalbaarheid is een belangrijke motivatie om in te zetten op de NDS. Nederland telt ruim 300 gemeenten. Als iedere gemeente zelfstandig een chatbot voor klantvragen ontwikkelt, een AI-toepassing voor vergunningverlening test of eigen cloudvoorzieningen probeert op te bouwen, ontstaat volgens hem vooral versnippering. 'Dan ga je al het werk keer op keer doen', zegt Geers. Pilots die in essentie dezelfde vraag onderzoeken kosten tijd en geld, terwijl zij de samenleving niet vanzelf meer opleveren. Gemeenten moeten daarom vaker gezamenlijk standaarden, herbruikbare bouwstenen en open oplossingen ontwikkelen. Niet iedere gemeente hoeft dan dezelfde ontwikkelkracht, technische expertise of financiële middelen in huis te hebben om een bruikbare toepassing in te voeren.

Daarbij ziet Geers een belangrijke rol voor samenwerking via de VNG, Dimpact en het Rijk. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor een samenwerking waarin het tempo uitsluitend door de minst ver gevorderde partij wordt bepaald. Gemeenten die willen en kunnen experimenteren, moeten ruimte houden om voorop te lopen. De opbrengst daarvan moet vervolgens wel bewust zo worden ingericht dat andere gemeenten ermee verder kunnen. 'We zullen echt wel knopen moeten doorhakken', zegt hij, 'en vooral producten of manieren ontwikkelen die we kunnen schalen.'

Van zandbak naar speeltuin

Voor die opgave gebruikt Geers een beeld dat hij ook op de iBestuur Conferentie wil meegeven: dat van de zandbak en de speeltuin. In de zandbak kan iedereen vrij experimenteren. Een kasteel met één of dertig torens maakt niet uit. Maar zodra een initiatief de stap moet maken naar een speeltuin, gelden voorwaarden: veiligheid, betrouwbaarheid, beheer en toepasbaarheid voor grote aantallen gebruikers.

Dat is volgens hem precies waar de digitale overheid meer aandacht aan moet besteden. Er zijn veel goede initiatieven, experimenten en pilots, maar te weinig daarvan worden zo ontwikkeld dat zij zonder al te veel extra werk door honderden gemeenten kunnen worden gebruikt. Een digitale “glijbaan” moet niet alleen innovatief zijn, maar aantoonbaar veilig, werkend en overdraagbaar.

Op 9 september zal Den Bosch daarom niet alleen gaststad zijn. De gemeente wil laten zien waarom lokale digitale innovatie alleen toekomstbestendig is wanneer zij verbonden wordt met landelijke regie, open standaarden, gezamenlijke voorzieningen en ruimte voor gemeenten om te leren. De Nederlandse Digitaliseringsstrategie moet daarbij helpen om van losse zandbakken een gedeelde speeltuin te maken.