‘Openheid is de digitale variant van de publieke tribune’

Vraag Rogier van der Sande naar de relevantie van een open overheid, en hij begint niet bij de wet, maar bij de democratie. ‘Open overheid, ook digitale openheid, is de digitale variant van de publieke tribune van de democratie’, zegt hij. ‘En die tribune is er om de macht te kunnen controleren.’

Openbaarheid raakt wat hem betreft de kern van de politiek. ‘Politiek is alleen maar relevant op het moment dat er sprake is van schaarste en keuzes’, zegt hij. ‘Dus zou het heel raar zijn als openbaarheid daar niet over zou gaan.’ Het gaat juist om de afweging die je maakt en om de moed om die zichtbaar te maken. Niet alleen het eindbesluit, ook de stukken die eraan voorafgaan kunnen wat hem betreft naar buiten. Dat maakt kwetsbaar, erkent hij, maar het dwingt ook iets af: ‘Macht moet je controleren, en er moet duidelijk zijn op basis waarvan je de afweging hebt gemaakt. Dat is voor mij het fundament.’

Zolang alles goed lijkt te gaan

Waterschappen behoren niet tot de meest zichtbare bestuurslagen. Van der Sande: ‘Dat zeg je heel vriendelijk.’ Is er voldoende belangstelling voor wat waterschappen doen? Wordt die openheid benut? ‘Nog veel te weinig. Misschien gaat het nog te goed. We zijn gewend aan droge voeten en voldoende water. Maar als het gaat schuren, wordt het heel zichtbaar wat we doen en welke keuzes daaraan ten grondslag liggen.’

Afgelopen zomer, toen het watersysteem tegen zijn grenzen liep, was er opeens veel meer publieke aandacht voor het werk van de waterschappen. En juist als er moeilijke keuzes nodig zijn, willen mensen weten hoe die tot stand komen. ‘Waarom lijd ik pijn? Is dit verantwoord?’ Zo verwoordt hij de vraag van de inwoner. Om een piekberging te vullen, moest hij een noodverordening inzetten en de habitatrichtlijn tijdelijk opzijzetten. ‘Dan moet je je wel willen verantwoorden.’

Ook de keerzijde van de Woo kent hij: verzoeken die vooral ‘overheidje pesten’ lijken. Maar misbruik is voor de dijkgraaf geen argument tegen openheid. ‘Ik laat mij niet afleiden door het feit dat sommigen er misschien misbruik van maken’, zegt hij. Liever gaat Rijnland in gesprek. Bij de meeste verzoeken wordt contact opgenomen. Wat is nu precies de bedoeling? Daarnaast probeert Rijnland zoveel mogelijk informatie actief openbaar te maken. ‘Hoe meer je openbaar maakt, hoe minder Woo-verzoeken je krijgt.’ Van der Sande gelooft in de informele aanpak, niet alleen bij Woo-verzoeken, maar ook bij bezwaar en beroep. ‘Wij voeren keukentafelgesprekken bij bijvoorbeeld een dijkverzwaring en dan zie je dat je er in 99 van de 100 gevallen samen uitkomt.’

Archief tot in de Middeleeuwen

De mooiste illustratie van betekenisvolle openbaarheid ligt bij Rijnland in het archief. ‘We hebben een fantastisch mooi archief, dat heel ver teruggaat, tot in de Middeleeuwen’, vertelt hij. ‘Daar zit een schat aan historische informatie in.’ Kaarten met bijbehorende teksten - belastingaangiftes, rechtszaken - vrijwel compleet bewaard. ‘De meeste bezoeken die wij krijgen rondom informatie hebben te maken met dat rijke archief. Het zijn liefhebbers die ons zoeken: liefhebbers van water, of liefhebbers van archieven.’

Als leidend principe hanteert hij "openbaar, tenzij". ‘Je moet een duidelijke reden hebben om iets geheim te verklaren’, zegt hij. Bij beginnende bestuurders ziet hij nog weleens de omgekeerde reflex: ‘Waarom moet dit openbaar?’. En dan is het telkens opnieuw uitleggen waárom je open bent.

Dat geldt ook voor gevoelige informatie. Samen met de zeven Zuid-Hollandse waterschappen [CHECK: aantal] bracht Rijnland een water- en bodemkaart in beeld: waar kun je nog bouwen, en waar alleen onder strikte voorwaarden? ‘Dat kan wat doen met de waarde van grond en dat ligt gevoelig’, zegt hij. Waterschappen delen bovendien onderling volop data in een openbaar portaal waar ze zich met elkaar vergelijken. ‘Het heeft geen zin om informatie onder de pet te houden. Het delen van informatie met provincies en gemeenten helpt om samen ‘op dezelfde pagina te komen’, of om weerwoord te krijgen. Het is een rijke bron van informatie om jezelf te scherpen.’

De rechten van de toekomst

Achter al die informatie schuilt de langetermijnblik die waterschappen eigen is. ‘Ons werk is anticiperen over 25, 50, 100 jaar. Langdenkers zijn wij’, zegt hij. ‘En voor langdenken heb je goeie informatie nodig. Als je die informatie niet in alle openbaarheid met elkaar kunt bespreken, dan voed je het cynisme en de achterdocht in de samenleving.’

Openheid is voor hem daarmee geen kwestie van napraten wat de samenleving roept. ‘Je moet je oren te luisteren leggen, maar niet je oren laten hangen’, zegt hij. ‘Een dialoog met, maar niet slaafs volgen van.’ Een bestuurder maakt een eigen afweging en daarin speelt veel meer dan de meningen en belangen van de mensen die zich vandaag het luidst laten horen. De belangen van volgende generaties zijn niet goed vertegenwoordigd.

Daar ligt wat hem betreft de kern. ‘Het is de taak van bestuurders en volksvertegenwoordigers om juist de belangen te vertegenwoordigen van hen die geen of nog geen stem hebben’, zegt hij. Zijn kernadvies aan collega-waterschappen sluit daarop aan: ‘blijf informatievoorziening zien als een belangrijk middel om je democratische besluiten te kunnen legitimeren. Vooraf, achteraf en om onderweg te kunnen bijsturen.’