Het digitale is politiek geworden

Directeur CIO Rijk en Digitaliseringsbeleid Art de Blaauw houdt van symmetrie. Zo vindt hij het mooi dat hij zijn leven kan opdelen in overzichtelijke periodes. De eerste 25 jaar stonden in het teken van kennisvergaring. Exact in de maand dat hij 25 werd, studeerde hij af in de econometrie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. De volgende 25 jaar maakte hij carrière in het bedrijfsleven, onder meer bij Microsoft, VMWare en Equinix. In december 2023, precies toen hij zich afvroeg wat hij in de volgende periode zou gaan doen, kwam de vacature voor CIO Rijk voorbij. Waarom solliciteerde hij? ‘Het is mooi om wat terug te geven door bij te dragen aan het grotere maatschappelijk belang. En CIO Rijk is wel de leukste en meest interessante positie binnen de overheid.’ Na een lang sollicitatieproces kon hij op 1 juni 2024 aan de derde kwart eeuw beginnen. Met een lach: ‘Nou ja, bij de Algemene Bestuursdienst hebben ze bepaalde richtlijnen voor de pensioenleeftijd, maar ik ben zeker van plan om dit nog een tijdje te doen.’

Drukker dan ooit

Als hij had gedacht dat hij na zijn vertrek uit de private sector wat meer op zijn lauweren kon rusten, dan kwam hij bedrogen uit. ‘Ik heb het drukker dan ooit.’ Als directeur CIO Rijk is hij de aanjager van het digitaliseringbeleid van de rijksoverheid. Ook is hij voorzitter van het CIO-beraad, waar de CIO’s van de ministeries en enkele grote uitvoeringsorganisaties lid van zijn. Die brede scope is een van de redenen dat hij zijn functie zo leuk vindt. De andere is, tot zijn eigen verrassing, de politieke dynamiek. ‘De Kamer stelt vragen over de actualiteit en wij moeten snel adviseren over de antwoorden. Bij debatten met de commissie Digitale Zaken mag ik vaak naast de staatssecretaris zitten en hem van advies voorzien.’

Nadelen aan werken bij de overheid zijn er ook, zoals de aanhoudende documentenstroom en de soms trage besluitvormingsprocedures. Een CIO Rijk heeft een lange adem nodig. In sommige opzichten kan de publieke sector iets leren van het bedrijfsleven, vindt hij. Zo mist hij de inzet van superactieve recruitmentteams voor ICT-specialisten. ‘Ik ben gewend dat een recruiter actief mensen op LinkedIn benadert. Bij het Rijk lijkt het omgekeerd: we publiceren een vacature en wachten af wie er reageert.’ Wie binnen het bedrijfsleven een geschikte kandidaat voor een vacature aanbrengt, kan bovendien rekenen op een wervingsbonus. Allemaal nuttige hulpmiddelen in de strijd om schaars ICT-talent. Niet dat hij klaagt. ‘Ik kan bijdragen aan de digitale weerbaarheid en autonomie van Nederland. Dat motiveert om met plezier naar mijn werk te gaan.’

Digitale autonomie

Voor buitenstaanders lijkt het soms alsof er weinig schot zit in de overgang naar meer digitale autonomie in Nederland. Tegenover iedere positieve ontwikkeling, zoals de oprichting van een Digital Commons EDIC, staan berichten over Nederlandse cloudbedrijven die worden overgenomen door Big Tech en over zbo’s die toch weer voor Microsoft kiezen. ‘Ik begrijp de teleurstelling van een aantal mensen dat de Belastingdienst voor Microsoft365 kiest’, reageert de Blaauw. ‘Maar in de context van de historie van dit traject, dat loopt sinds 2021, snap ik hun afwegingen. De werkplekken zijn al uitgerold, maar de medewerkers zitten nog te werken in een verouderde noodomgeving, die zou worden omgezet naar Microsoft 365. Dat is eigenlijk een point of no return. Ze hebben zich gecommitteerd om mee te werken aan meer autonome oplossingen in de toekomst.’

Breed draagvlak

Een rijksorganisatie heeft geen toestemming nodig van de CIO Rijk of de staatssecretaris voor Digitalisering voor een dergelijk besluit. Sinds de aanpassing van het CIO-stelsel per 1 januari 2026 in werking trad, heeft de CIO Rijk wel meer bevoegdheden. Zo hakt De Blaauw als voorzitter van het CIO-beraad de knoop door als men in overleg niet tot een besluit kan komen. ‘Maar het mooie aan de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) is dat de neuzen voor het eerst dezelfde kant op staan. Er is breed draagvlak om dingen samen te doen. Al blijft het spannend dat een ministerie met een beroep op de ministeriële verantwoordelijkheid uiteindelijk toch wat anders kan gaan doen.’

In juni 2025 lag er een visie klaar op de digitale autonomie en de soevereiniteit van de Nederlandse overheid. Door de val van het kabinet kon de visie, die is opgesteld met de medeoverheden, pas in december worden uitgebracht. Bij de visie hoort een kader met gedetailleerde richtlijnen, dat in 2026 verschijnt. Ook in de nieuwe IT-sourcingstrategie en de bijbehorende handreiking is aandacht voor afhankelijkheden. ‘Strategische autonomie komt steeds meer terug in ons beleid, maar het zal niet morgen of volgend jaar opgelost zijn’, zegt De Blaauw. De overheid is volgens hem ‘geen olietanker, maar een vloot van schepen’. Het kost tijd om die vloot van koers te veranderen, net zo goed als het tijd kost om Europese alternatieven tot stand te brengen.

Cloud

Voor échte verandering wordt de herziening van het rijkscloudbeleid essentieel. Eigenlijk had die al gepubliceerd moeten zijn, maar de afstemming kost meer tijd dan verwacht. ‘Er speelt bijvoorbeeld een discussie waar je e-mail en documenten laat’, vertelt De Blaauw. ‘Individuele e-mails of documenten hoeven niet zeer vertrouwelijk te zijn. Voorstanders menen dan ook dat je ze veilig in een publieke cloud kunt neerzetten. Aan de andere kant is een grote collectie van alle e-mails en documenten van de Nederlandse overheid wel degelijk zeer gevoelig, gezien de informatie die je eruit kunt afleiden. Daarover zijn we nu in gesprek.’

Microsoft

Tussen 2006 en 2012 werkte hij bij Microsoft. Die ervaring sterkt zijn vertrouwen dat de Europese markt zeer relevant is voor Big Tech en dat er dus best wat ruimte is voor onderhandeling, zij het ‘niet tot het oneindige’. Concreet heeft de Nederlandse overheid aan Microsoft voorgesteld dat er meer Europese, open AI-modellen worden gebruikt voor Copilot, het AI-hulpmiddel van Microsoft dat veel ambtenaren in hun werkomgeving hebben zitten. ‘We zouden het ook fijn vinden als er een versie van Microsoft Teams in onze overheidsdatacenters kan draaien. Ik snap dat dat een enorme ingreep is op een roadmap van Microsoft. We hebben echt over tafel moeten brengen dat Europa wensen en eisen heeft op dit gebied. Dan helpt het wel een beetje dat ik weet hoe ze werken.’ Voor dergelijke gesprekken met techleveranciers trekt hij op met het bedrijfsleven, waaronder een aantal banken en een aantal andere essentiële bedrijven van Nederland. ‘Het is beter om dat samen te doen dan als individuele landen of organisaties.’

Europese alternatieven

Anders dan het Internationaal Strafhof (aantal medewerkers: ongeveer 1.000) is de Nederlandse Rijksoverheid (aantal ambtenaren: meer dan 200.000, als je Defensie meetelt) voorlopig nog niet weg bij Microsoft365. Onder de noemer Mijn Bureau komt er weliswaar meer autonome kantoorsoftware beschikbaar voor rijksambtenaren, maar hij tempert de verwachtingen op dit vlak. ‘Het is goed om Europese alternatieven te hebben, maar dit wil niet zeggen dat we volgend jaar iedereen overzetten.’ Wel wordt er gewerkt aan een visie op de digitale werkomgeving van de toekomst. Er vindt een pilot plaats op basis van een autonoom AI-platform. In 2026 krijgen ongeveer 26.500 ambtenaren de beschikking over de Vlam-chat, een AI-chatbot die draait op het autonome AI-platform vlam.ai. Ook komt er een autonome berichtenvoorziening voor rijksambtenaren (en later voor de mede-overheden), vergelijkbaar met het Franse Tchap. Zeg dus niet dat er niets gebeurt. De Blaauw: ‘We maken stappen.’

Tekenend is wel dat de ministerraad zich tegenwoordig regelmatig buigt over iets waarbij CIO Rijk betrokken is, voor het zomerreces zelfs elke week. Vergelijk dat nu eens met de periode dat de eerste CIO Rijk aan het werk was - in die tijd bracht hij één stuk naar de ministerraad, over de overheidsdatacenters. Het digitale is politiek geworden.

Dit interview is ook gepubliceerd in iBestuur Magazine #57 van januari 2026