Waar is de NDS in coalitieakkoord?

Wordt wel tijd om 'centraliseren' goed te definiëren! In een mandaat-budget gestuurde functionele hiërarchie is het niet zo gek om centraliseren samen te laten gaan met standaardiseren en harmoniseren, wat zo kom je tot efficiëntie, veiligheid en eenduidigheid in een analoge samenleving, maar in een dataficerende samenleving geeft het hooguit de illusie van controle. Als we echter de bredere trends in de digitale samenleving en de principes van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) analyseren, zouden we moeten stellen dat "centralisatie" op zichzelf nooit het ultieme doel kan zijn. Nederland is een van de meeste Open Economieën op de wereld, wat implificeert dat wij de eersten zijn die veranderingen voelen, maar ook een van de eersten die ons hierop aan kunnen passen. Als de maatschappelijke realiteit is dat de samenleving een transitie doormaakt naar een datacentrisch ecosysteem, waarin data-eigenaren, -leveranciers en -consumenten een cruciale rol spelen dan kun je alleen maar constateren dat zo'n ecosysteem juist NIET centraliseert. Wat je eerder ziet is juist de decentralisatie van data-eigendom. Data wordt steeds vaker opgeslagen, beheerd en gecontroleerd door verschillende partijen, zoals burgers, bedrijven en regionale overheden. 90% van de data die een Staat nodig heeft, is niet eens van de Staat. Succesvolle digitalisering draait anno 2026 om het uitwisselen van data op een semantisch en technisch gestandaardiseerde manier, rekening houdend met de context en behoeften van verschillende belanghebbenden. Burgers en organisaties eisen ook steeds meer zeggenschap over hun eigen data, wat dus niet voor niets aansluit bij Europese initiatieven, zoals de Data Governance Act en de European Data Strategy.
Centralisatie, zoals voorgesteld in de vorm van een “Nederlandse Digitale Dienst”, kan als snel botsen met deze fundamentele kenmerken van een datacentrische samenleving. Een overmatige focus op centralisatie negeert juist de noodzaak van flexibiliteit, autonomie en contextspecifieke oplossingen. Definities doen er dus toe.
De NDS, zoals uitstekend ontworpen onder leiding van voormalig staatssecretaris Szabó, biedt een raamwerk dat aansluit bij een datacentrische en contextcentrische visie. Kijk maar: de NDS gaat uit van samenwerking tussen overheden op alle niveaus (gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk hebben zich gecommitteerd aan een gedeelde visie, wat aansluit bij een netwerkmodel in plaats van bij een hiërarchisch model) . De NDS gaat uit van federatieve modellen, dus de NDS is gebaseerd op het idee dat systemen en data juist NIET per se centraal moeten worden beheerd, maar dat er interoperabiliteit TUSSEN de diverse systemen moet zijn (de essentie van 'federatief' is kruislings vertrouwen). Het doel is ook 'digitale autonomie' dus het versterken van de digitale soevereiniteit van Nederland en Europa, zonder afhankelijkheid van CENTRALE autoriteiten of buitenlandse technologieën. Het gaat namelijk allang om de DATA en niet om de INFRASTRUCTUUR. JUIST de NDS biedt dus een veel bredere en meer toekomstbestendige basis dan een enkelvoudige focus op centralisatie. Het is opvallend dat deze strategie niet expliciet genoemd wordt in het coalitie-akkoord, terwijl dit juist een richtinggevend document is en daarmee een extra reden om de aandacht te vragen voor de connotatie van het woord 'centralisatie'.
Hoewel centralisatie voordelen kan bieden, zoals schaalvoordelen en betere beveiligingsstandaarden, brengt het - zeker nu - ook risico’s met zich mee, zoals een Single point of failure. Juist gecentraliseerd systeem is kwetsbaar voor cyberaanvallen en technische storingen, wat compleet indruist tegen de principes van resiliency en redundantie en we zitten midden in een hybride AI ondersteunde spanning die nooit meer op zal houden. Centralisatie kan ook leiden tot bureaucratie en inflexibiliteit, waardoor innovatie op lokaal en regionaal niveau wordt geremd, juist wanneer we frisse ideeen en moderne mogelijkheden nodig hebben. Die kun je WEL orkestreren als je met 'centralisatie' 'Data Governance bedoelt, maar zeker niet als je je opsluit in een achterhaalde mindset. Gemeenten, provincies en andere decentrale overheden verliezen bij centralisatie ook mogelijk de vrijheid om oplossingen te implementeren die specifiek aansluiten bij hun behoeften en context. Terwijl de essentie van 'Thorbecke' nou juist decentralisatie onder het subsidiariteitsbeginsel is.
Een datacentrisch ecosysteem daarentegen maakt gebruik van federatieve modellen die precies deze risico’s minimaliseren door verantwoordelijkheid en eigenaarschap te distribueren. Een centrale Nederlandse Digitale Dienst kan een belangrijke rol spelen, maar moet niet de ambitie hebben om alles te centraliseren, maar zou zich juist moeten richten op Data Governance: op het faciliteren, opleveren en afdwingen van interoperabiliteitsstandaarden en het stimuleren van semantische en technische uniformiteit; op het ondersteunen van decentrale oplossingen. Juist decentrale overheden en andere partijen zou je moeten ondersteunen bij hun digitaliseringsprocessen, zonder de regie volledig over te nemen. Centrale Data Governance en decentrale data soevereiniteit. Wel de beveiliging van systemen en data op systematisch en nationaal niveau coördineren, maar de decentrale autonomie respecteren. Kortom, er ligt hier JUIST een kans om een regisserende en faciliterende rol op te zetten, in plaats van een verstikkende, controlerende en centraliserende illusie van controle. Het is cruciaal dat het kabinet niet vervalt in technocratische oplossingen, maar een strategische visie behoudt die eindelijk recht doet aan de complexe en gedistribueerde aard van de digitale samenleving. Voor je het weet wordt een Usual Suspect gecontracteerd in een aanbesteding. Alles wat we nodig hebben is er al. Kwestie van slim aan elkaar binden en als dat ergens mee kan, is dat onder de www.internationaldataspaces.org