Pax Silica wordt door de Verenigde Staten (VS) gekwalificeerd als een raamwerk voor leiderschap van de VS op het gebied van AI en kritische technologie en expliciet verbonden aan de visie van president Trump en aan de vastbeslotenheid van de VS om de AI-race te winnen. De term Pax Silica wordt daarin verbonden met de term Pax Americana. De Pax Silica is een Amerikaans geopolitiek initiatief dat verbonden is met de Amerikaanse National Security Strategy (NSS) die net als het Pax Silica initiatief in december 2025 werd gepubliceerd.
Nederlandse deelname aan Pax Silica vraagt om uitleg
Pax Silica is een internationaal partnerschap van landen die de meest geavanceerde bedrijven huisvesten die nodig zijn om het economisch potentieel van het nieuwe Artificial Intelligence (AI)-tijdperk te benutten. Onder leiding van de VS beoogt het initiatief een zogenoemd veilig ecosysteem te vormen dat de volledige waardeketen omvat van AI-technologie, van grondstoffen, energie, halfgeleiders, hardware, AI-infrastructuur en logistiek.
Daar waar eerdere initiatieven van de VS waren gericht op de afnemers van AI is dit initiatief gericht op de leveranciersketen van AI. De deelnemende landen verbinden zich tot het uitvoeren van gezamenlijke projecten (flagship projects), joint ventures en investeringen in de AI-waardeketen, het beschermen van kritische technologie en infrastructuur en het bouwen van trusted technology ecosystems, kabelnetwerken, data centers, modellen en applicaties. Nederland wordt gezien als een cruciale deelnemer van het eerste uur omdat het onderdeel uitmaakt van de kern van landen op het gebied van de fabricage van halfgeleiders. Nederland is het enige EU-land dat deelneemt. De reden daarvoor: ASML. Het initiatief kan onder andere worden gezien als een antwoord van de VS op mogelijke Chinese dominantie die ontstaat door beheersing van de volledige en geïntegreerde kolom van voor AI benodigde industrieën. Bij wijze van vervolgstap op de oprichting van het project hebben diplomaten van de VS in Washington en overzee de opdracht gekregen om de doelen operationeel te maken en projecten te identificeren.
Ideologische spagaat
Deelname aan Pax Silica plaatst Nederland in een ideologische en politieke spagaat. Het buitenlandbeleid van VS wordt onder de vlag van veiligheid, waaronder economische veiligheid, gedreven door ideologie. Onderdeel van de NSS is het ondermijnen en onderwerpen van de EU en EU landen door het steunen van autocratische, nationalistische en racistische bewegingen in Europa.
Ook waar het AI betreft voert ideologie de boventoon. De regering Trump presenteerde op 23 juli 2025 een plan gericht op Amerikaanse AI-dominantie wereldwijd. Daarbij gelden richtlijnen voor de ontwikkeling van AI waaruit begrippen als diversiteit, gelijkheid, inclusiviteit, klimaatverandering en desinformatie verwijderd zijn. In de woorden van Trump: “Het Amerikaanse volk wil geen woke marxistische idiotie in AI-modellen en andere landen ook niet.”
Politieke spagaat
De verdere implementatie van Pax Silica is in lijn met de NSS die is gericht op Amerikaanse dominantie en waarin we lezen dat de VS beschikt over ‘de meest geavanceerde, meest innovatieve en meest winstgevende technologiesector ter wereld, die (…) onze wereldwijde invloed versterkt.’
Het rapport dat Mario Draghi op verzoek van de voorzitter van de Europese Commissie schreef over de concurrentiekracht van Europa bevat specifieke aanbevelingen op het gebied van digitale infrastructuur waaronder strategische autonomie op basis van investeringen in onder andere native EU-cloud, AI en halfgeleider capaciteit. Daaronder partnering met andere landen in de waardeketen. De EU werkt inmiddels actief op basis van een competitive compass aan de uitvoering van de aanbevelingen van het Draghi rapport. Onderdeel daarvan is een AI actieplan.
Opheldering vereist
Voor de Tweede Kamer dringen zich een aantal vragen op. Hoe is Nederlandse deelname aan dit initiatief met EU-partners gecoördineerd? Wat betekent deelname aan Pax Silica voor de ideologische loyaliteit van Nederland aan EU-verdragen die consequent uitgaan van gezamenlijke versterking van de Europese veiligheid en sociale en economische ontwikkeling gebaseerd op democratie en rule of law? Hoe is deelname aan Pax Silica te verenigen met de ideologische loyaliteit van Nederland aan EU-verdragen die consequent uitgaan van gezamenlijke versterking van de Europese veiligheid en sociale en economische ontwikkeling? Wat betekent deelname aan Pax Silica voor keuzes tussen investeringen in Europese projecten dan wel in Pax Silica flagship projects die zijn verbonden aan Amerikaanse dominantie? En op welke wijze gaat de regering de kamer op de hoogte houden van de voortgang op dit dossier?
Auteur kennisbijdrage: Marcel van Kooten is consultant informatiestrategie bij Highberg.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Dit vraagstuk is niet heel anders dan hoe Nederland zich door de eeuwen heen heeft moeten positioneren. Als een van de meest Open Economieën op de planeet en als poort naar Europa zit Nederland sowieso in het hart van een complex geopolitiek, economisch en technologisch speelveld. Als thuisbasis van ASML, de onbetwiste wereldleider in EUV-lithografie en met bedrijven als Prodrive en Nexperia is Nederland ook niet zomaar een deelnemer: het is een conditio sine qua non voor het slagen van dit initiatief. We doen hoe dan ook mee! Ja er zijn risico's. Deelname positioneert Nederland als cruciale schakel in een Amerikaans-geleide alliantie en ja dat kan leiden tot verlies van strategische autonomie: Nederland kan onder druk komen om Amerikaanse prioriteiten boven Europese belangen te stellen en zich dus kwetsbaar maken voor Chinese tegenmaatregelen — economische sancties of handelsbeperkingen gericht op de halfgeleidersector. Zonder brede EU-coördinatie kan Nederlandse deelname ook de Europese eenheid ondermijnen als we een uitzonderingspositie in zouden gaan nemen die botst met de ambities van het Draghi-rapport en het EU-actieplan voor een onafhankelijke Europese AI-waardeketen. De ideologische component van Pax Silica — waaronder het expliciet verwijderen van thema's als diversiteit en klimaatverandering — staat haaks op kernwaarden van de EU en de Nederlandse internationale reputatie als voorvechter van inclusiviteit en rule of law. Niet handig en het synchroniseert ook niet echt lekker met met EU-verdragen die uitgaan van collectieve versterking van Europese veiligheid en sociaaleconomische ontwikkeling. Nog los van de eEconomische risico's, als middelen die naar Pax Silica-projecten vloeien ten koste gaan van strategische EU-initiatieven, zoals de European Chips Act of Gaia-X. Qua positie is het een moeizame discussie. Nederland riskeert een uitvoerende rol in de waardeketen — via ASML — terwijl de VS het leeuwendeel van de economische en geopolitieke winst incasseert en strenge Amerikaanse exportregels (ITAR) Nederlandse bedrijven ook nog eens kunnen beperken in hun toegang tot technologie en mondiale markten. Landen buiten Pax Silica, zoals China en India, kunnen Nederlandse bedrijven vervolgens uitsluiten van gezamenlijke initiatieven. Het 'trusted ecosystem'-model kan leiden tot technologische afhankelijkheid van Amerikaanse standaarden en infrastructuur, waarmee de innovatieruimte voor Nederland de facto wordt ingeperkt. Tel daar wetgeving zoals de US CLOUD Act bij en het kan leiden tot toegang tot gevoelige data van Nederlandse bedrijven en overheden, wat het Europese vertrouwen in Nederland als betrouwbare partner kan aantasten met reputatierisico als proxy van de VS tot gevolg.
Daar staan prettige economische kansen tegenover. Als 'we' meedoen krijgt ASML een nog centralere positie in de mondiale halfgeleiderwaardeketen. Het initiatief biedt kansen voor aanzienlijke Amerikaanse investeringen in Nederlandse technologie-infrastructuur: chipfabrieken, R&D-centra en AI-projecten. Deelname opent exportkansen binnen het Pax Silica-ecosysteem en vergroot de vraag naar hooggekwalificeerde arbeidskrachten in engineering, datawetenschap en AI-ontwikkeling. Nederland krijgt toegang tot de écht geavanceerde AI-technologieën en halfgeleiderontwikkelingen die anders mogelijk beperkt blijven tot Amerikaanse bedrijven. Kortom, joint ventures binnen Pax Silica kunnen Nederlandse innovatie op het gebied van AI en semiconductors versnellen. De focus op een 'trusted technology ecosystem' biedt ook echt kansen voor Nederlands leiderschap in veilige en betrouwbare AI-toepassingen. Deelname kan leiden tot de bouw van geavanceerde datacenters, kabelnetwerken en AI-infrastructuur op Nederlandse bodem. Nederland kan zich positioneren als onmisbare speler in de mondiale AI-waardeketen én als bruggenbouwer tussen de VS en de EU. Ook niet gek als atlantisch gericht land. De gezamenlijke beveiligingsmaatregelen beschermen ons land ook tegen economische spionage en ongewenste overnames, met niet alleen economische, maar ook militair-strategische voordelen. De economische afhankelijkheid van China zou kunnen worden verminderd als Nederland onderdeel uit zou maken van één secure supply chain voor kritieke grondstoffen en technologie.
Werkte ook prima voor de bouw van de F-35 Joint Strike Fighter.
Juist als land van Vrede en Veiligheid kan Nederland via Pax Silica een actieve rol spelen in het ontwikkelen van mondiale standaarden voor AI-governance, ethische richtlijnen en technische interoperabiliteit. Wat is wijsheid?
Nederland zou EU-coördinatie als voorwaarde kunnen stellen, wat zou leiden tot een hybride aanpak, wat Nederland zowel strategische rollen in Europees verband als binnen Pax Silica zou geven. Door de middelen evenredig te verdelen tussen EU-initiatieven (Chips Act, Gaia-X) en Pax Silica flagship-projecten zou men de leidende rol van ASML waarborgen en meteen een actieve diplomatieke campagne binnen de EU voeren om draagvlak te creëren. Bijvoorbeeld door met de EU-partners samen te werken aan een gezamenlijke strategie voor eventuele Chinese tegenmaatregelen. Technologische soevereiniteit zou onderhandeld kunnen worden in exclusieve garanties voor data- en technologietoegang. Daartoe zou de nationale AI- en halfgeleiderinitiatieven via publiek-private samenwerking kunnen worden versterkt. Met een onafhankelijke toezichthouder in de Tweede Kamer zou kunnen worden gewaarborgt dat deelname in lijn blijft met Nederlandse en Europese belangen. Dan zou meteen expliciet kunnen worden gemaakt dat Nederlandse deelname alleen geschiedt binnen het kader van Europese waarden, inclusief diversiteit, klimaat en Rule of Law — ongeacht de ideologische koers van het initiatief. It's the economy! Pax Silica is voor Nederland zowel een strategische kans als een geopolitieke valkuil. De economische en technologische voordelen zijn reëel: versterking van de hightechsector, toegang tot cutting-edge innovatie, en een centrale positie in de mondiale AI-waardeketen, maar de risico's — verlies van Europese eenheid, ideologische compromissen, data-soevereiniteitsrisico's en geopolitieke afhankelijkheid — zijn ook niet te onderschatten. Tijd voor koopmanschap!
De sleutel ligt in conditionele deelname: Nederland neemt deel, maar uitsluitend onder voorwaarden die de Europese strategische autonomie respecteren, de technologische soevereiniteit waarborgen en de Nederlandse positie als bruggenbouwer — niet als proxy — bestendigen. Niet heel veel anders dan de oude zeventiende-eeuwse Republiek die ook slim moest navigeren tussen grootmachten. Kan zomaar een nieuwe Gouden Eeuw opleveren.