Voor het opstellen van een nieuw Beleidskader en Grondstoffenplan onderzocht de gemeente Maastricht hoe inwoners en studenten denken over afvalinzameling en afvalscheiding. Hiervoor werd een uitgebreid participatieonderzoek uitgevoerd. Via vragenlijsten, interviews en gesprekken werden zowel kwantitatieve als kwalitatieve gegevens verzameld om een breed beeld te krijgen van de ervaringen en wensen van inwoners.
Van Participatie naar beleid
Wat begon met frustratie over afval, groeide uit tot een les in samenwerking. Geneviève van Liere bewees dat data meer kunnen doen dan beleid onderbouwen: ze kunnen mensen verbinden, begrip creëren en verandering op gang brengen. Haar boodschap is eenvoudig, maar krachtig: wie wil dat onderzoek effect heeft, moet luisteren, meebewegen en blijven uitleggen, want pas dan krijgen data echt betekenis. Ze ontving de Vereniging voor Statistiek en Onderzoek (VSO) prijs voor beste lokale onderzoek.
Ruim 5.600 inwoners van Maastricht vulden een online vragenlijst in. Daarnaast namen meer dan 500 studenten deel via hun onderwijsinstelling of online kanalen. De vragen richtten zich onder andere op de ophaalfrequentie van afval, hulpmiddelen bij inzameling, en de waardering voor voorzieningen zoals een grondstoffentas, camerabewaking en de JA-sticker.
VSO-prijs voor beste lokale onderzoek
Het onderzoek van Geneviève van Liere werd door Vereniging voor Statistiek en Onderzoek geprezen omdat data, participatie en beleid op een sterke manier met elkaar worden verbonden. Van Liere is onderzoeker bij de gemeente Maastricht (team Datagedreven sturen). Ze laat zien hoe een gedegen onderzoeksaanpak niet alleen tot goede cijfers leidt, maar ook daadwerkelijk invloed kan hebben op beleid én draagvlak creëert bij inwoners en beleidsmedewerkers.
Naast deze brede inwonerspeiling werden ook medewerkers van Veiligheid en Leefbaarheid en Stadsbeheer bevraagd, vonden interviews plaats met verschillende stakeholders en werden vier wijkbijeenkomsten georganiseerd. De resultaten van al deze onderzoeken zijn samengebracht in een Beleidskader, die als onderlegger dient voor het nieuwe Grondstoffenplan. Daarmee vormt dit onderzoek een belangrijke schakel tussen data, participatie en beleid.
Wat was de aanleiding voor dit onderzoek?
‘Inwoners in Maastricht waren erg ontevreden over het afvalbeleid. In Maastricht werken we met milieuperrons, waar mensen zelf hun PMD, glas en oud papier naartoe moeten brengen en in containers moeten gooien. In de praktijk werd het vaak naast de container gegooid, wat een doorn in het oog voor veel inwoners was. Het onderzoek kwam ook voort uit een concrete vraag van beleidsmedewerkers en raadsleden: hoe kunnen we het afvalbeleid verbeteren zodat het gedragen wordt door de inwoners?’
Hoe heb je dit onderzoek aangepakt?
‘Bij dit onderzoek heb ik heel nauw samengewerkt met de beleidsmedewerkers. Het is voortdurend zoeken naar de juiste balans tussen politieke urgentie, beleidsdoelen en ruimte die ik als onderzoeker nodig heb om een (methodologisch) goed onderzoek te doen.
Participatie speelde een belangrijk onderdeel voor zowel het opstellen van het beleidskader als het grondstoffenplan. Deze participatie was ook een eis van de Raad: in elke fase moest worden meegedacht, zodat inwoners zich later konden herkennen in het beleid. Hiervoor verzamelden we data van beleidsmedewerkers, inwoners en studenten, uitvoerende diensten en andere stakeholders zoals woningcorporaties. Bovendien zorgde het intern voor meer verbinding en samenwerking tussen afdelingen.’
'Ik had niet verwacht dat meebewegen juist voor meer impact zou zorgen'
Hoe verliep het proces?
‘De omvang van het onderzoek maakte het soms wel stroperig: hoe meer partijen erbij betrokken zijn, hoe ingewikkelder de afstemming. Vooral in het begin vond ik dat best lastig; het is echt een andere dynamiek dan je als onderzoeker gewend bent, je moet voortdurend schakelen.’
‘Daarnaast bemoeiden veel mensen zich met de methodologie van het onderzoek en dat was voor mij een ingewikkelde positie. Uiteindelijk heb ik rekening gehouden met de input van betrokkenen door in verschillende fasen verschillende methodes te gebruiken. Wat ik niet had voorzien, is dat die aanpassing voor meer draagvlak zorgde. Inhoudelijk maakte dit het onderzoek niet per se sterker, maar het hielp wel dat het onderwerp besproken werd. Dat inzicht heeft mijn kijk op onderzoek veranderd. Met de ervaring van nu weet ik beter hoe je iedereen kunt meenemen. Het is echt een vaardigheid die je ontwikkelt.’
Hoe zorg je dat een onderzoek écht impact heeft?
‘Het is belangrijk om op het juiste moment in te haken op de beleidscyclus. Als er bijvoorbeeld al vragen vanuit beleidsmedewerkers liggen over nieuw beleid, is dat een mooi moment om onderzoek te doen. In ons geval waren er al vragen vanuit de Raad en de organisatie, waardoor onze analyses ook echt gekoppeld konden worden aan beleid.’
‘Als onderzoeker moet je resultaten zo toegankelijk mogelijk presenteren: korte teksten, één overzichtelijk figuur en een persoonlijke toelichting van de keuzes die je hebt gemaakt. Daarnaast is het belangrijk om de relatie met beleidsmedewerkers op te bouwen. Je leert wat ieders werk inhoudt, waar uitdagingen liggen en kunt daar rekening mee houden.’
‘Blijf dus niet op je eigen eiland, maar creëer wederzijds begrip en kennis over elkaars rollen en beperkingen. Dit maakt het veel makkelijker om resultaten te leveren die écht aansluiten bij wat beleidsmakers nodig hebben. Door beleidsmedewerkers, management en andere stakeholders vanaf het begin te betrekken, voorkom je dat je onderzoek in een la verdwijnt. Wees vooraf duidelijk over wat beleidsmakers met de resultaten kunnen doen. Je wil geen verwachtingen wekken bij inwoners of stakeholders als de uitkomsten toch niet kunnen worden gebruikt.’
‘Kijk ook naar de quick wins. Soms komen er in onderzoek heel concrete verbeterpunten naar voren die je meteen kunt oppakken. In ons geval bleek bijvoorbeeld dat veel inwoners behoefte hadden aan een JA sticker. Dat is een eenvoudige maatregel die snel kon worden ingevoerd en direct zichtbaar resultaat opleverde.’
'Draagvlak bleek net zo belangrijk als de cijfers zelf'
Wat zijn veelgemaakte misverstanden over datagedreven werken?
‘Veel mensen denken dat datagedreven werken vooral draait om cijfers en dashboards, terwijl het juist draait om samenwerking en betekenis geven aan data. Het begint ermee dat je begrijpt wat iemand echt nodig heeft en hoe je diegene kunt helpen, en dat vraagt tijd, uitleg en herhaling. Meer data zijn niet altijd beter. Het draait om kwaliteit en relevantie, niet om volume. Data hoeven bovendien niet ingewikkeld te zijn. Door open te zijn over je aanpak en keuzes maak je je onderzoek toegankelijk en verklein je de afstand tussen onderzoek en beleid.’
Wat zijn lessen die andere gemeenten hieruit kunnen halen?
‘Er is geen snelle route. Zo’n participatietraject of onderzoek kost tijd en energie. Als je wilt dat onderzoek echt effect heeft, moet je mensen vanaf het begin meenemen. Wat ik heb geleerd, is dat draagvlak net zo belangrijk is als de inhoud.’
‘In de samenwerking tussen data en beleid valt nog winst te behalen. Investeer in relaties en samenwerking, en onthoud: c'est le ton qui fait la musique. Het helpt ook enorm als mensen begrijpen wat datagedreven werken inhoudt. Een cursus kan daarbij al helpen. Door elkaar op te zoeken en samen te werken krijgen data pas echt betekenis en kan het gebruikt worden om beleid te verbeteren. Dat vind ik uiteindelijk ook het mooiste aan mijn onderzoek: dat het de inwoners direct heeft geholpen.’
'Onderzoek krijgt pas betekenis als mensen zich erin herkennen'
Hoe kan een platform als het Kennisnetwerk nog helpen de kloof tussen data en beleid te verkleinen?
‘Het Kennisnetwerk kan vooral helpen door ervaringen uit te wisselen. Niet alleen succesverhalen, maar juist ook de faalervaringen. In de praktijk loopt het vaak anders dan gepland, en juist daar kun je veel leren: wat werkte niet, wat liep mis en wat zou je de volgende keer anders doen? Door dit te delen kunnen onderzoekers en beleidsmakers beter begrijpen hoe je samenwerking echt succesvol maakt en welke valkuilen je kunt vermijden.’
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.