AI zal zich niet los van onze samenleving ontwikkelen, maar steeds verder verweven raken met organisaties, besluitvorming en maatschappelijke structuren. De precieze uitkomst daarvan is onzeker. Dat maakt het belangrijk om het vermogen te versterken om gezamenlijk te leren, te handelen en bij te sturen. Het raamwerk Connected Societal AI Ecosystems biedt een richting om dat vermogen stap voor stap op te bouwen, met behoud van autonomie, professionele verantwoordelijkheid en maatschappelijke zeggenschap.
Samenwerken aan AI, zelf de regie houden
AI verandert hoe organisaties werken, samenwerken en besluiten nemen. Hoe houden we daar als samenleving zelf invloed op? Rutger ter Beek ontwikkelt Connected Societal AI Ecosystems, een raamwerk dat maatschappelijke organisaties, herbruikbare bouwstenen en AI in de praktijk met elkaar verbindt.
De introductie van AI kan helpen om vraagstukken anders aan te pakken en nieuwe vormen van samenwerking, leren en organiseren mogelijk te maken
Stel dat een gemeente AI wil gebruiken om medewerkers te helpen bij het beantwoorden van vragen over afval, parkeren en vergunningen. Het ligt voor de hand dat andere gemeenten vergelijkbare behoeften hebben en/of daar wellicht al mee bezig zijn. Zou het dan niet verstandiger zijn om, in plaats van helemaal overnieuw te beginnen, onderdelen van bestaande toepassingen te hergebruiken? En eventuele verbeteringen weer ten goede te laten komen aan andere gemeenten? Het zou wel eens tot lagere kosten, betere kwaliteit en meer zeggenschap kunnen leiden.
Bij een regionaal vraagstuk kan een andere vorm van samenwerking nodig zijn. Stel dat een provincie samen met een aantal gemeenten en milieuorganisaties met de inzet van AI de verkeersoverlast in een regio wil aanpakken. Dat vraagt dan om een andere schaal van samenwerking, terwijl organisaties wel hun eigen verantwoordelijkheid en autonomie behouden.
Raamwerk
De introductie van AI kan helpen om vraagstukken anders aan te pakken en nieuwe vormen van samenwerking, leren en organiseren mogelijk te maken. Het vraagt om een aanpak die ruimte laat voor experimenten en ook past binnen de manier waarop de overheid en maatschappij zijn ingericht
© Connected Societal AI Ecosystems
Klik om te vergroten
Verbinding van drie ecosystemen
Met Connected Societal AI Ecosystems werk ik deze aanpak uit voor de samenleving. Dit raamwerk verbindt drie ecosystemen: organisaties, herbruikbare bouwstenen en het gebruik van AI in de praktijk. Centraal staat samenwerking: samen leren, aan de slag gaan en bijsturen, ook als nog niet duidelijk is hoe AI zich zal ontwikkelen.
Bouwstenen zijn daarbij veel meer dan AI-modellen. Het gaat ook om software, agents, data, werkprocessen, beveiligingsoplossingen, governance en implementatiekennis. Ze kunnen open source zijn, commercieel worden aangeboden of onder gezamenlijke afspraken binnen een groep organisaties worden gedeeld. Ook combinaties hiervan zijn mogelijk.
Bouwstenen kunnen ook tussen sectoren circuleren. Wat bijvoorbeeld voor personeelsplanning in een ziekenhuis is ontwikkeld, kan na aanpassing aan andere systemen, werkprocessen en regels ook bruikbaar zijn voor een gemeente of onderwijsinstelling. Zo kunnen organisaties uit verschillende sectoren voortbouwen op elkaars werk.
AI in de praktijk gaat niet alleen over afzonderlijke toepassingen. AI kan ook informatie, kennis en besluitvorming binnen en tussen organisaties beter verbinden. Zo kan de collectieve intelligentie van organisaties en de samenleving worden versterkt.
Organisaties hoeven minder zelf opnieuw te ontwikkelen en kunnen de kosten van ontwikkeling en beheer delen
Voordelen
Deze aanpak kan veel opleveren. Organisaties hoeven minder zelf opnieuw te ontwikkelen en kunnen de kosten van ontwikkeling en beheer delen. Verbeteringen en informatie over kwetsbaarheden kunnen sneller worden uitgewisseld, waardoor toepassingen beter en veiliger worden.
Ook kunnen AI-systemen anders worden opgebouwd. Algemene AI-modellen kunnen worden aangevuld met de vakkennis en praktijkinformatie van organisaties. Zo ontstaan toepassingen die beter passen bij het werk in bijvoorbeeld de zorg, het onderwijs of gemeenten. Die kennis kan ook helpen om algemene modellen verder te verbeteren.
Het raamwerk is geen vaststaand plan. Een platform voor het delen van bouwstenen kan beginnen met een paar organisaties die hun werk delen en verbeteren. Als meer partijen aansluiten, kan het platform meegroeien. Initiatieven kunnen op verschillende plekken ontstaan en later met elkaar worden verbonden.
Fictief voorbeeld: Europese ziekenhuizen bouwen voort op elkaars werk
Een Nederlands ziekenhuis ontwikkelt een AI-agent die complicaties na prostaatkankeroperaties helpt signaleren. Een Duits ziekenhuis verbetert de beveiliging, een Belgisch ziekenhuis voegt kwaliteitsmetingen toe en een Frans ziekenhuis ontwikkelt koppelingen met bestaande systemen. Vervolgens gebruikt een Spaans ziekenhuis de bouwstenen voor andere operaties.
Stel je voor dat dit niet tussen een handvol ziekenhuizen gebeurt, maar binnen een Europees netwerk van bijvoorbeeld 15.000 ziekenhuizen. Zij hoeven elkaar niet te kennen of rechtstreeks samen te werken. AI kan nieuwe bouwstenen, verbeteringen en kwetsbaarheden herkennen, relevante medewerkers en organisaties informeren en helpen om bouwstenen aan hun eigen context aan te passen.
Zo kunnen duizenden ziekenhuizen zelfstandig ontwikkelen en toch voortbouwen op elkaars werk. Bouwstenen, kennis en verbeteringen circuleren voortdurend, op een schaal die via traditionele samenwerkingsverbanden nauwelijks haalbaar is.
Dit is nog een specialistische medische toepassing. Bij bedrijfsvoering, zoals HR, IT, financiën en inkoop, kan de potentiële schaal veel groter zijn. Vergelijkbare processen komen voor bij ziekenhuizen, gemeenten, onderwijsinstellingen en andere organisaties, ook over landsgrenzen heen. Bouwstenen kunnen daardoor ook tussen maatschappelijke sectoren circuleren.
AI versterkt die circulatie door bouwstenen automatisch te beschrijven, te categoriseren en te koppelen aan de behoeften van organisaties. Het kan medewerkers attenderen op nieuwe bouwstenen en verbeteringen, passende componenten combineren en helpen deze lokaal aan te passen. Ook kan AI ervaringen, beoordelingen en feedback verwerken, zodat verbeteringen opnieuw in het netwerk terechtkomen.
Niet alles hoeft in één landelijk systeem
Organisaties kunnen hun eigen voorzieningen houden en die via gezamenlijke afspraken en standaarden verbinden. Sommige onderdelen kun je breed delen; andere vragen om samenwerking met een kleinere groep of om een lokale invulling. Eén gemeente kan daardoor aan verschillende samenwerkingsverbanden tegelijk deelnemen.
Ook betekent het niet dat alle gemeentelijke gegevens in één centrale database moeten komen. Het raamwerk gaat uit van een ‘federatieve’ opzet: eigen voorzieningen die via gedeelde afspraken en standaarden met elkaar verbonden zijn.
Toekomstbeeld: samen digitale aanvallen bestrijden
Een netwerk van verbonden AI-bouwstenen kan helpen om dreigingen te herkennen, relevante experts te vinden en beveiligingsmaatregelen te delen. Daarvoor zijn wel afspraken nodig over toegang, verantwoordelijkheden en het veilig uitwisselen van informatie.
Stel dat een gemeente digitaal wordt aangevallen. AI helpt de dreiging en mogelijke verspreiding in kaart te brengen en beschikbare beveiligingscapaciteit te vinden. Gespecialiseerde AI-agents en beveiligingsexperts van andere organisaties kunnen worden ingezet.
Ook kan een landelijke, door de overheid georganiseerde security-eenheid mensen en middelen inzetten om de gemeente bij te staan. Ondertussen kunnen andere organisaties meekijken op basis van veilig gedeelde informatie. Misschien herkent een expert elders het aanvalspatroon of heeft een andere organisatie al een oplossing. Niet iedereen hoeft actief bij de bestrijding betrokken te zijn om toch te kunnen bijdragen.
Zodra de dreiging is geweerd, worden de opgedane kennis, beveiligingsmaatregelen en verbeterde bouwstenen gedeeld. AI herkent welke andere organisaties en systemen kwetsbaar zijn en helpt de oplossingen daar gecontroleerd toe te passen.
Zo ontstaat een immuunachtige respons op maatschappelijke schaal. Mensen en middelen worden ingezet bij de getroffen gemeente. Wat daar wordt geleerd, kan vervolgens worden gebruikt om andere organisaties tegen dezelfde aanval te beschermen.
Klein beginnen en gericht groeien
Het begint met een verschuiving van het vraagstuk van ‘welke AI-tool kopen we?’ naar ‘welk probleem willen we oplossen, wat kunnen we hergebruiken en wat moeten we zelf regelen?’ Techniek moet nadrukkelijk verbonden worden met de werkprocessen, professionele kennis en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
Een paar organisaties kunnen beginnen met een gezamenlijk vraagstuk en een klein aantal herbruikbare bouwstenen. Ze maken afspraken over wat ze delen, wie waarvoor verantwoordelijk is en hoe ze ervaringen en verbeteringen uitwisselen. Wat goed werkt, kunnen andere organisaties overnemen, aanpassen en verder ontwikkelen. Zo kunnen op verschillende plekken initiatieven ontstaan die later met elkaar worden verbonden.
Techniek moet nadrukkelijk verbonden worden met de werkprocessen, professionele kennis en bestuurlijke verantwoordelijkheid
Kijk daarbij ook verder dan bestaande samenwerkingsverbanden. Die zijn ontstaan onder omstandigheden die inmiddels kunnen zijn veranderd. AI maakt het gemakkelijker om kennis, technische onderdelen en verbeteringen te delen. Daardoor kunnen nieuwe samenwerkingen zinvol worden. Welke schaal het beste past, hangt af van het soort werk. Op het gebied van bedrijfsvoering hebben organisaties vaak vergelijkbare ondersteunende taken. Samenwerking kan daarom soms op grote of landelijke schaal plaatsvinden, ook tussen sectoren. Bij bredere maatschappelijke opgaven kan samenwerking tussen overheden en maatschappelijke partners nodig zijn.
Het raamwerk is nog in ontwikkeling. De afgelopen periode heb ik de uitgangspunten besproken met onder meer ziekenhuizen, overheden, kennisinstellingen en organisaties die in Nederland aan AI werken. De volgende stap is om onderdelen in concrete samenwerkingen en toepassingen uit te proberen en met de ervaringen verder te ontwikkelen.
Meer lezen?
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.