Maakt 'Buy European' een einde aan de afhankelijkheid?

De Europese Commissie presenteerde de aanbestedingsregels afgelopen week. De nieuwe regels geven kwaliteitseisen een prominentere plek in het proces. Kwaliteitscriteria moeten voor minimaal 30 procent meetellen in de beoordeling van biedingen. Daarmee wil Brussel voorkomen dat overheden alleen voor de laagste prijs gaan en sociale en duurzaamheidsfactoren amper laten meewegen.

Vreemde machten

Ook geopolitieke redenen kunnen een rol spelen in die kwaliteitseisen. ‘Overheidsafnemers kunnen binnen de kwaliteitscriteria meer gewicht geven aan Europese aanbiedingen’, zei Eurocommissaris Stéphane Séjourné op de persconferentie over de nieuwe regels. Zo kunnen aanbestedende diensten volgens de nieuwe voorstellen buitenlandse partijen buiten de deur houden, om de Europese markt te versterken, maar bijvoorbeeld ook om te voorkomen dat gevoelige informatie in handen komt van vreemde machten, als Brussel met die landen geen handelsakkoorden heeft gesloten die buitensluiting verhinderen. ‘Een gemeente kan een Chinees bedrijf links laten liggen’, zei Eurocommissaris Stéphane Séjourné op de persconferentie over de nieuwe regels. ‘Of zelfs een Europees bedrijf dat Chinese producten aanbiedt.’

Chinese bussen en Amerikaanse software

Gaat dat bijvoorbeeld leiden tot minder Chinese bussen in het straatbeeld? ‘Dat kan, maar dat gebeurt niet automatisch effect’, zegt Willem Janssen. Hij is bijzonder hoogleraar aanbestedingsrecht en verbonden aan de universiteiten van Groningen en Utrecht. ‘Deze verordening laat het uiteindelijk aan de inkopers. Ze mogen buitenlandse partijen weren, maar dat is geen verplichting.’

Volgens Janssen zijn er twee redenen voor deze benadering. De eerste is van praktische aard: het kan gebeuren dat er binnen Europa niet genoeg mededing is, of onvoldoende aanbod. ‘Dat is op de Europese markt vaak de realiteit’, stelt Janssen. ‘Als je dan Europese leveranciers verplicht stelt, dan riskeer je dat je geen inschrijvingen ontvangt.’

Dat is bijvoorbeeld het geval met de Chinese bussen. Veel openbaarvervoerregio’s eisen in hun aanbestedingen dat de bussen in het openbaar vervoer elektrisch zijn. Maar zoveel aanbod is er in Europa niet. Evenmin kent Europa hyperscalers van het formaat Amazon of Microsoft. Er zijn wel Europese alternatieven voor de diensten die zij leveren, maar die komen bij een aanbesteding die draait om de laagste prijs vooralsnog zelden als winnaar uit de bus. 

Handelsoorlog

De tweede reden is geopolitiek van aard. De Amerikaanse president Trump zal niet meteen onder de indruk zijn als een gemiddelde Nederlandse gemeente Microsoft in de ban doet, beaamt Janssen. Maar wat als het hele continent Amerikaanse softwareleveranciers door de nieuwe aanbestedingsregels massaal buiten de deur zet? Trump heeft al bewezen er niet voor terug te deinzen om de handelstarieven als wapen in te zetten om andere landen te dwingen zich te schikken naar de Amerikaanse wensen. ‘Het is niet uit te sluiten dat daar een staartje aan zit,’ erkent hoogleraar Janssen. De Europese Unie heeft met zijn handelsbeleid immers jarenlang ingezet op het openbreken van andere markten, en gooit nu haar eigen markt steeds meer dicht.

Het is dan ‘zeker niet ondenkbaar’ om een tegenreactie te verwachten, zegt Janssen. ‘De vraag is hoe je dan geraakt wordt. Wordt het aanbod een probleem als buitenlandse overheden partijen verbieden mee te doen aan Europese aanbestedingen? Of komt de vergelding uit de markt en komen bijvoorbeeld baggeraars en Europese softwareaanbieders niet meer aan de bak in die landen?’ Los van mogelijke effecten is het daarom ook wel van belang dat de Europese productiecapaciteit wordt verhoogd, zegt Janssen. ‘Publieke uitvragen kunnen dat zeker gaan stimuleren.’