Na 20 jaar Forum Standaardisatie zijn open standaarden nog steeds niet de standaard

Ze vindt het zelf een harde constatering: ‘We hebben het na twintig jaar nog steeds niet voor elkaar dat overheidsorganisaties het vanzelfsprekend vinden open standaarden uit te vragen en te implementeren.’
Forum Standaardisatie werd opgericht met de bedoeling standaarden af te spreken om gegevensuitwisseling met burgers en bedrijven, en tussen overheidsorganisaties onderling mogelijk te maken. Het was ook de tijd waarin het actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) uit 2007 van start ging, dat open standaarden en open source software stimuleerde om interoperabiliteit, innovatie en een gelijk speelveld in de ICT-sector te bevorderen. En eigenlijk zitten we vandaag de dag nog steeds in die fase’, constateert Zegveld. ‘Het beleidsparadigma was destijds “eenmalige uitvraag, meervoudig gebruik” en “leveranciers onafhankelijkheid”, maar daar voldoen we nog steeds niet aan.

Nederlandse cultuur

Hoe dat komt? Zegveld wijt het o.a. aan de Nederlandse poldercultuur. ‘Het is een consensusmodel, waarin in principe niks verplicht is.’ Ook als voorzitter van een van het NDS-aanjaagteams AI en als voorzitter van de tafel interactie binnen de Programmeringsraad Generieke Digitale Infrastructuur (PGDI), ziet ze hoe bestuurders gericht zijn op de eigen organisatie die zij leiden, mede door de sturingsprincipes in de eigen kolom. Zegveld: ‘Dat is een rem op de voorsprong die we eerder hadden. Denk bijvoorbeeld aan het stelsel van basisregistraties dat we hebben opgezet; daar keek men in het buitenland jaloers naar ons. En toch is het niet gelukt om daarna tot eenmalige uitvraag, meervoudig gebruik te komen. Dat zal anders moeten. Het is zaak het organisatiebelang minder groot te maken ten opzichte van het collectief belang. Interdepartementale sturing past ook beter bij de grote vraagstukken van vandaag.’

Ook bij de NDS loopt ze tegen hetzelfde probleem aan. ‘Daar zie ik dat wij het heel lastig vinden om eigen cloud- en AI-trajecten stil te leggen ten faveure van de collectieve cloud- en AI-trajecten. Zelfs ondanks het feit dat we een tekort aan geld en expertise hebben. Maar zolang we niet voor het collectief durven kiezen, kunnen we versnellingsprogramma's opzetten en van alles bedenken, maar dan gaat het niet vliegen.’

Wie de standaard zet, heeft de macht

‘Maar we hebben ook een mooie boodschap’, vervolgt ze. ‘Namelijk dat we onszelf moeten afvragen of we heel veel geld nodig hebben, of dat we vooral gezamenlijk open standaarden moeten naleven. Reijer Passchier zette het vorig jaar tijdens “De dag van de interoperabiliteit” heel duidelijk neer: wie de standaard zet, heeft de macht. Het gaat er dus niet om zelf een heleboel IT te bouwen; het gaat over het neerzetten van standaarden, ook vanuit Nederland en vanuit Europees perspectief, want daarmee neemt je invloed toe. Met eigen open cloud-standaarden en AI-standaarden kunnen we de voorsprong die we ten tijde van de oprichting van het Forum Standaardisatie hadden weer terugpakken.’

Bestuurders nodig

Zes jaar geleden heeft het ministerie van BZK een rapport uitgebracht over standaardisatie. Dit rapport was nodig om de beweging te maken van ‘losse standaarden’ naar standaardisatie: gebruik standaardisatie als beleidsmiddel om beleidsdoelen en maatschappelijke doelen te bereiken.
‘Dat zie je nu steeds vaker gebeuren’, zegt Ludwig Oberendorff, afdelingshoofd Bureau Forum Standaardisatie, standaarden kunnen bijdragen aan autonomie of duurzaamheid. Maar standaarden worden nog te veel als een technisch onderwerp gezien.’

Standaardisatie heeft meer bestuurlijke aandacht nodig. De waarde van standaardisatie zit niet in techniek. Zegveld: ‘Bestuurders zijn eigenlijk de enige personen die organisaties meer kunnen laten standaardiseren en collectief kunnen laten werken.  Als de bestuurder niet de keuze maakt te gaan voldoen aan standaarden die we met elkaar collectief hebben gekozen, dan gaat het ook niet of zeer moeizaam gebeuren.’

Als je toezegt dat je voor het collectieve gaat, dan moet je daar namelijk ook je organisatie op richten. ‘Dat is niet vanzelfsprekend eenvoudig geregeld. Daar zit werk achter’, zegt Zegveld. ‘En dat werk moet geprioriteerd worden. Er moet capaciteit vrijgemaakt worden. En dat betekent dus uiteindelijk ook dat er geld ter beschikking moet zijn. En dat geld komt niet direct ten gunste van de eigen organisatie, terwijl deze (politiek-)bestuurlijk wel op de organisatieresultaten afgerekend wordt. Daar zit een spanning op die interbestuurlijk besproken moet kunnen worden. Dat gebeurt nu nog te weinig.’

Standaarden an sich succesvol

Kijken we naar het dagelijkse werk van Forum Standaardisatie dan ligt het resultaat van 20 jaar genuanceerder en is er ook zeker een positieve boodschap te brengen, stelt Ludwig Oberendorff, afdelingshoofd Bureau Forum Standaardisatie. Wat we nu zien, is volgens hem geen gebrek aan succes van de standaarden zelf. ‘Veel organisaties hebben open standaarden in hun prioritering meegenomen; die zien het belang ervan.’ Standaarden worden wel als belangrijk gezien, maar ook als niet urgent, stelt hij. 'Er zullen andere middelen moeten worden ingezet om nu ook de achterblijvers over de streep te trekken.'

Er zijn tienduizenden standaarden die vrij zijn om toe te passen. Forum Standaardisatie heeft er zo’n zeventig op een aanbevolen lijst gezet. Vijfenveertig standaarden vallen onder de regel "pas toe of leg uit", vertelt Ludwig Oberendorff. Urgentie is een belangrijk motief om organisaties toch iets “dwingender” te bewegen om standaarden te implementeren. ‘Voor een zevental zijn bestuurlijke streefbeeldafspraken gemaakt; die moet je als organisatie eigenlijk gewoon toepassen, daarvoor is geen “leg uit” meer mogelijk. Voor drie standaarden geldt nu zelfs een wettelijke verplichting, omdat de urgentie daarvan hoog is.’

Meer wettelijke verplichting?

Moet er niet veel meer wettelijk verplicht worden om tot de gewenste doorbraak te komen? ‘Die vraag krijgen wij vaker en na 20 jaar denken wij van wel. Wettelijke verplichting is een interventie die werkt, mits je die combineert met toezicht. Bijvoorbeeld de open standaarden waarover destijds de streefbeeldafspraken zijn gemaakt, waarbij de afgesproken termijnen niet zijn gehaald. Inmiddels voldoen veel organisaties wel maar dat heeft veel tijd gekost. Het gaat om negen standaarden, waarvan er twee nu wettelijk verplicht zijn. Die andere zeven zouden we ook wettelijk verplicht willen maken.’

‘Het zou zeker helpen om die grofgezegd die laatste dertig procent aan aanbestedingen en overheidswebsites en -mail in beweging te krijgen’, zegt Oberendorff. ‘Uitvoeringsorganisaties en gemeenten die het druk hebben zeggen immers terecht: “Wij beginnen eerst met het implementeren van wettelijke verplichtingen".'

Urgentie gestegen

Ondertussen gaat het niet alleen meer om gegevensuitwisseling en interoperabiliteit. Open standaarden dragen ook nadrukkelijk bij aan meer digitale autonomie. ‘Open Standaarden zijn voor iedereen kosteloos te gebruiken, en helpen de interoperabiliteit te bevorderen. En interoperabiliteit zorgt voor meer leveranciersonafhankelijkheid’, legt Zegveld uit. En die onafhankelijkheid is nu net waar we in deze tijd naar op zoek zijn. ‘De huidige politieke situatie heeft voor veranderingen in het internationale speelveld gezorgd. Zo maken we bijvoorbeeld de overstap mogelijk van niet-Europese naar Europese leveranciers. Misschien lijkt het alsof het om iets nieuws gaat, maar dat is niet het geval. De urgentie is gewoon enorm gestegen. Open standaarden zijn essentieel voor het streven van dit kabinet naar meer digitale soevereiniteit.’ Het Forum Standaardisatie werkt hier momenteel een advies over uit.

‘Hetzelfde geldt voor cybersecurity’, vervolgt ze. ‘Dit is natuurlijk al wat langer bij ons beeld in de vorm van de informatieveiligheidsstandaarden. Je ziet alleen dat het dreigingsbeeld toeneemt en dat daarmee de urgentie om te voldoen aan standaarden verhoogt.’

Ook uit het cloudonderzoek van Forum Standaardisatie blijkt dat standaarden helpen om makkelijker van cloudprovider te wisselen. ‘Iets soortgelijks gaan we nodig hebben op het terrein van AI’, zegt Zegveld. ‘Dus je ziet eigenlijk de relevantie van dit werk, werken met open standaarden, alleen maar toeneemt. Ik zeg bewust werken met standaarden, want het gaat natuurlijk om de uiteindelijke adoptie. Verplichting in combinatie met toezicht helpt om in het benodigde tempo te komen. ’

Open standaarden relevanter dan ooit

Op 21 september viert Forum Standaardisatie zijn 20-jarig bestaan met een congres in Hilversum. ‘De kernboodschap is dat open standaarden relevanter zijn dan ooit,’ zegt Larissa Zegveld. ‘Misschien nog relevanter dan toen we ontstonden, 20 jaar geleden. Onze verwachting is dat dat ook alleen maar toe zal nemen. Ik hoop dat we over vijf jaar het voor elkaar hebben dat standaarden uitgevraagd worden bij elke aanbesteding die we doen, dat het “open standaarden by design is”.'