Wat kunnen buitenlandse inlichtingendiensten precies met onze data?
Vanwege de verslechterde geopolitieke situatie zijn de zorgen over Amerikaanse technologie bij de overheid groot. De Nederlandse overheid is op zowel rijksniveau als lokaal niveau grotendeels afhankelijk van Amerikaanse techbedrijven. Welke concrete risico’s levert dat op? Hoogleraar Digitalisering en de democratische rechtsstaat Reijer Passchier en voormalig AIVD’er en cybersecurity-expert Ronald Prins schetsen risico’s aan de hand van enkele voorbeelden.
Amerikaanse techbedrijven hebben diverse ‘troeven’ van de Nederlandse overheid in handen. Zo wordt de Nederlandse cloudserviceprovider Solvinity die onze DigiD beheert, overgenomen door het Amerikaanse Kyndryl. DigiD fungeert als authenticatiemiddel voor vrijwel alle digitale overheidsdiensten. Zonder DigiD kunnen burgers geen belastingaangifte doen, geen toeslagen aanvragen en geen gemeentelijke zaken regelen. Prins noemt het ‘waanzin’ dat de toegang tot zulke systemen afhankelijk is van politieke besluiten in andere landen. ‘Stel, we doen iets wat Amerika niet leuk vindt, dan kunnen zij ons afsluiten van die diensten.’ Het grootste risico ziet hij dan ook niet in meelezen, maar dat dienstverlening stil komt te vallen als de VS dat wil. ‘Ik denk dat dat veel eerder het grotere risico is, dat dingen gewoon niet meer functioneren.
‘Hoe eerder je als VS weet dat bepaalde personen mogelijk vervolgd gaan worden, hoe beter’
Reijer Passchier
Digitale werkplekken
De Belastingdienst telt zo’n 40.000 digitale werkplekken die werken met de oplossingen van Microsoft 365, waaronder e-mail. Diverse overheden gebruiken dit. Volgens Passchier belandt strategische informatie daarmee mogelijk ook in handen van het Amerikaanse bedrijf. ‘Ik kan me voorstellen dat het voor een inlichtingendienst heel interessant is om in een vroeg stadium te weten met wat voor beleid onze overheden bezig zijn.’ Daarmee ontstaat een informatievoorsprong, stelt Passchier. ‘Dan weten ze in Washington eerder wat er in Nederland aan de hand is dan Nederland dat zelf weet.’ Hij wijst bijvoorbeeld op e-mailverkeer van het Internationaal Strafhof: ‘Hoe eerder je als VS weet dat bepaalde personen mogelijk vervolgd gaan worden, hoe beter. Dat creëert ruimte om te manoeuvreren.’
Technologie afsluiten als drukmiddel
Ook Passchier wijst erop dat de digitale infrastructuur kan gaan fungeren als drukmiddel. Hij verwijst naar situaties waarin organisaties dreigen te worden afgesloten van e-maildiensten of naar politieke dreigementen rond regulering van Big Tech. Informatie en toegang tot systemen kunnen zo een ‘machtsinstrument’ worden. De kwetsbaarheid zit volgens hem niet alleen in het hypothetische meekijken, maar in de mogelijkheid dat toegang wordt beperkt of afgesloten. ‘Als belastingambtenaren niet meer met elkaar kunnen mailen, dan wordt een groot deel van de dienstverlening al onmogelijk. En als systemen voor uitkeringen of toeslagen uitvallen, dan gaan heel veel belangrijke diensten gewoon stilvallen.’
En die stilstand raakt Nederlandse burgers direct. Veel mensen zijn afhankelijk van toeslagen, zorg of uitkeringen. ‘Als dat een maand stilligt, raakt onze samenleving behoorlijk ontwricht.’ In het sociale domein is het effect volgens hem nog zichtbaarder. ‘Gemeenten keren bijstand uit aan de meest afhankelijke mensen in de samenleving. Als daar ook maar een paar dagen vertraging optreedt, ontstaan directe problemen.’
‘Wat voor een inlichtingendienst heel interessant is, is om zwakke broeders te vinden die makkelijk te benaderen zijn en misschien gewillig zijn om in ruil voor geld informatie te delen.’
Ronald Prins
Profielopbouw
Prins wijst op een andere mogelijke toepassing: profielopbouw. Inlichtingendiensten zoeken naar mensen met toegang tot relevante informatie die mogelijk kwetsbaar zijn. ‘Wat voor een inlichtingendienst heel interessant is, is om zwakke broeders te vinden die makkelijk te benaderen zijn en misschien gewillig zijn om in ruil voor geld informatie te delen.’ Gemeenten weten wie schulden heeft of afhankelijk is van ondersteuning. ‘Gemeenten hebben allerlei schulddossiers. Je kunt daar in ieder geval uit halen wie wat dit betreft kwetsbaar is.’ Digitalisering heeft volgens hem dat proces vergemakkelijkt: waar vroeger langdurige fysieke observatie nodig was, kan tegenwoordig veel digitaal worden geanalyseerd om een profiel op te bouwen.
Kritieke infrastructuur
Gemeenten beheren daarnaast kritieke infrastructuur: bruggen, tunnels, sluizen, waterkeringen, verkeerssystemen. Volgens Passchier zit het risico daar niet in een klassiek militair scenario, maar in afhankelijkheid. ‘Dat zijn allemaal mogelijkheden om ons te manipuleren of te chanteren.’ Het hoeft dan niet te gaan om fysieke interventie. ‘Je kunt zeggen: dan schakelen we bepaalde infrastructuur uit, of zorgen we dat je niet meer bij bepaalde gegevens kunt.’ Ook digitale systemen voor uitkeringen of gemeentelijke dienstverlening kunnen volgens hem drukmiddelen worden. ‘Wie de controle over zulke systemen verliest, wordt manipuleerbaar en kwetsbaar.’
Dit is een ingekorte versie van het artikel dat gepubliceerd is in iBestuur Magazine #58 van april 2025
Nog geen (gratis) abonnement op iBestuur Magazine? Vraag dit dan meteen even aan. iBestuur Magazine verschijnt viermaal per jaar. U kunt kiezen uit een online of een papieren uitgave.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.