Coalitie van twaalf maatschappelijke organisaties: Rijk moet stoppen met Facebook

De oproep komt van The Firewall, Privacy First, Freedom Internet, PublicSpaces, NJCM, Waag Futurelab, Open State Foundation, Internet Society Nederland, Bits of Freedom, Framer Framed, Coöperatie Gebied Online en vereniging BovenJan. Zij willen dat de Kamercommissie de kwestie op 4 november tijdens de procedurevergadering inhoudelijk bespreekt. 

Aanleiding is de Kamerbrief van staatssecretaris Eric van der Burg van 15 oktober. Daarin laat hij weten dat het Rijk Facebookpagina’s blijft gebruiken, ondanks de mislukte onderhandelingen met Meta over het terugdringen van privacyrisico’s. De Voorlichtingsraad moet een breder advies geven over het gebruik van sociale media door de rijksoverheid. Volgens de coalitie schuift het kabinet daarmee een besluit voor zich uit, zonder termijn te stellen aan het voortgezette gebruik.

Privacyrisico’s blijven onopgelost

Een DPIA in 2022 bracht zeven grote risico’s aan het licht bij de verwerking van persoonsgegevens van burgers en medewerkers via overheidspagina’s op Facebook. De daaropvolgende onderhandelingen met Meta duurden twee jaar en werden eind 2024 zonder resultaat afgebroken.

Meta onderschrijft de conclusies van het onderzoek niet. Het Rijk stelde onder meer voor te betalen voor een dienst waarbij Facebook de gegevens van bezoekers aan overheidspagina’s niet voor eigen doeleinden zou gebruiken. Ook daarmee ging het bedrijf niet akkoord. De Autoriteit Persoonsgegevens adviseerde het Rijk in 2024 om te stoppen met Facebookpagina’s, omdat onduidelijk is wat er met de persoonsgegevens van bezoekers gebeurt.

Toenmalig staatssecretaris Alexandra van Huffelen zei daarover destijds dat ze zo snel mogelijk duidelijkheid wilde van Meta hoe ze tegemoetkomen aan alle zorgen. ‘Anders zijn we genoodzaakt, in lijn met het advies van de AP, te stoppen met onze activiteiten op Facebook Pages.’ Staatssecretaris Van der Burg wijkt nu af van deze lijn en wil dat de Voorlichtingsraad eerst nog eens naar de kwestie kijkt.

Niet alleen een privacykwestie

De bezwaren van de coalitie gaan verder dan gegevensbescherming. Op de website van The Firewall wijzen de organisaties erop dat Meta’s algoritmen bepalen welke overheidsberichten burgers wel en niet zien. Volgens hen botst dat met de plicht van de overheid om burgers gelijkwaardig en neutraal te informeren. Ook stellen zij dat een mensenrechtenonderzoek uit 2022 aanleiding gaf om met Facebookpagina’s te stoppen.

Daarmee raakt de kwestie volgens de organisaties aan de democratische informatievoorziening. Het kabinet laat een commercieel platform mede bepalen onder welke voorwaarden het burgers bereikt. ‘Het kabinet maakt zich voor een fundamenteel aspect van de democratie afhankelijk van Meta’, aldus de coalitie.

Bereik tegenover publieke waarden

Van der Burg houdt vast aan Facebook vanwege ‘het belang van de communicatie naar bepaalde doelgroepen en communicatieopgaven waarvoor geen alternatief bestaat’. De coalitie vraagt zich af welke groepen daarmee worden bedoeld en waarom andere communicatiekanalen niet zouden volstaan.

De discussie draait daarmee om de vraag hoeveel gewicht bereik mag krijgen wanneer privacy en andere publieke waarden onder druk staan. Ivar Nijhuis, directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst en voorzitter van de Voorlichtingsraad, zei eerder dat bereik niet meer het enige argument kan zijn bij de platformkeuze van de overheid. Ook publieke waarden moeten worden meegewogen.

Investeer in alternatieven

Nu bepaalt Meta de voorwaarden waaronder de overheid met burgers communiceert. De algoritmen van het bedrijf beïnvloeden welke berichten mensen zien, terwijl de overheid daar beperkt grip op heeft. Daarbij wijzen ze op de beperkte betrokkenheid (engagement), gemeten in volgers, likes en reacties in verhouding tot de totale Nederlandse bevolking. Ook signaleren ze desinformatie, opruiende reacties en haatberichten rond overheidsberichten.

De organisaties willen dat het Rijk werk maakt van digitale autonomie en zich aansluit bij de ontwikkeling van alternatieve communicatieplatforms. Zij noemen onder meer Mastodon, Eurosky, VraagHetZe.Nu en oso.social. Volgens de coalitie werken media en maatschappelijke organisaties al aan alternatieven, terwijl de overheid achterblijft.

In hun brief vragen de organisaties de Kamer om duidelijkheid over de juridische onderbouwing van het voortgezette Facebookgebruik, het onderzoek naar alternatieven en de mogelijkheden voor een verantwoorde afbouw. Ook willen zij weten wanneer de aangekondigde advisering tot een besluit leidt.

En Instagram dan?

In het onderzoek dat The Firewall zelf deed, en waarvan de resultaten ook opgenomen zijn in de brief, zijn ook het aantal volgers en cijfers over engagement van Instagram opgenomen. Dit platform is ook onderdeel van Meta's universum.

 In de brief aan de Kamercommissie wordt echter met geen woord gerept over dit platform. 'Natuurlijk hebben we andere platforms ook op het oog, we willen dat de overheid op zoek gaat naar alternatieven', legt Nienke de Bruijn desgevraagd uit. 'Maar we focussen in dit geval op Facebook. Daar zijn in de afgelopen jaren de onderzoeken naar gedaan. En op basis daarvan heeft het kabinet ook toezeggingen gedaan over het vertrek van Facebook.'