Laten we eerst even teruggaan naar de sfeer van tien jaar geleden. Toenmalig premier Rutte wordt geflankeerd door bestuurders van gemeenten, bedrijfsleven en kennisinstellingen, bij de presentatie van de NL Smart City Strategie.
Smart City-beleid: een strategie zonder regie en een uitvoering zonder afstemming
Tien jaar geleden klonk het als de utopie van de moderne stad: ‘Smart City’. Met hoopgevende beloften van datagedreven inzichten en optimale efficiëntie stapten overheden vol enthousiasme in dit digitale avontuur. De stofwolken zijn ondertussen opgetrokken. We kijken terug op het beleid van zowel nationale als decentrale overheden, als.houvast voor actuele discussies zoals die plaatsvinden rondom de inzet van AI, de NDS en digitale autonomie.
Premier Rutte en bestuurders van gemeenten, bedrijfsleven en kennisinstellingen.
© Jurgen Lippens
Deze "NL Smart City Strategie", met de ondertitel “The Future of Living”, was op uitnodiging van de premier opgesteld door 140 partijen uit de overheid, wetenschap en het bedrijfsleven. Twee doelen stonden voorop: internationale concurrentiekracht en de kwaliteit van leven. Deze strategie zou voortborduren op een bestuurlijke samenwerking tussen gemeenten en rijk, waarbij de laatste zou zorgen voor borging binnen beleid en ministerie-overstijgende coördinatie, en de gemeenten de concrete experimenten zouden vormgeven met bijbehorende opschaling. RVO zou via haar handelsagenda de Nederlandse Smart City oplossingen internationaal in de etalage zetten. Natuurlijk zou er ook een veilige digitale infrastructuur moeten komen, met glasvezel, LoRa (draadloze radiotechnologie) en G5. Vooral LoRA zou de backbone van het Internet of Things moeten worden.
Technologie zou onze steden beter leefbaar maken, oftewel duurzamer, gezonder, veiliger, groener, etc.
Weinig Smart City-applicaties
Fast-forward naar het heden. Nederland onderscheidt zich economisch internationaal op diverse vlakken, maar Smart City staat daarbij niet op het lijstje. RVO heeft op diverse handelsmissies een track Smart City ingericht, maar dit heeft niet geresulteerd in een exportproduct dat beklijft, zoals bloembollen of halfgeleiders. Er ligt in Nederland inmiddels een aardig dekkend digitaal netwerk op basis van de genoemde technologieën, maar dat is eerder te danken aan de markt dan aan de overheid. Dat netwerk wordt voor van alles en nog wat gebruikt, maar weinig tot niet door Smart City-applicaties. En dat was waar het in de kern toch allemaal om ging: technologie die onze steden beter leefbaar zou maken, oftewel duurzamer, gezonder, veiliger, groener, etc. Natuurlijk zijn daar stappen ingezet, maar niet dankzij de veel bewierookte slimme technologie en de data die hiermee zouden worden verzameld. De stad lijkt tegenwoordig vooral slimmer geworden privé binnenshuis door alle warmtepompen, zonnepanelen en deurcamera’s, dan in de publieke ruimte op straat via sensoren in lantaarnpalen of vuilnisbakken.
Een slimme stad, zo doe je dat
Ook de nieuwe bestuursvormen die mogelijk zouden worden als gevolg van nieuwe technologie in de stad zijn niet van de grond gekomen. Waar zijn de gekantelde ambtelijke organisaties, de co-creatie met burgers, het cross-sectoraal werken tussen gemeentelijke afdelingen en de platforms die het delen van data in de stad en de regio mogelijk zouden maken? Wat ook niet heeft geholpen is de beperkte invulling die het ministerie van BZK heeft gegeven aan dit dossier. Daar was men al bezig met iets wat AgendaStad heette en waarbij City Deals werden ingezet om specifieke stedelijke problemen aan te pakken met verschillende maatschappelijke en bestuurlijke partners. Om zo’n breed en omvattend onderwerp als Smart City vorm te geven via een City Deal was natuurlijk een beetje vreemd. Zeker als het dan ook nog het etiket: ‘Een slimme stad, zo doe je dat’ opgeplakt krijgt, en het in de praktijk vooral blijkt te gaan om het organiseren van conferenties en uitbrengen van publicaties. Verandering van het bestuurlijk DNA in Nederland vergt toch interventies die iets meer diepgravend zijn. Zie bijvoorbeeld hoe lang het heeft geduurd vooraleer de Digitale Overheid als nieuw concept was geïmplementeerd binnen alle bestuurslagen en welke investeringen in wetgeving, digitale infrastructuur en nieuwe werkprocessen daarmee gepaard zijn gegaan.
Gemeenten hadden ieder hun eigen uithangbord, vaak gekoppeld aan bestaande ecosystemen
Opvallend is wel hoe op lokaal niveau de handschoen van Smart Cities is opgepakt. De G5 vormde in eerste instantie een soort voorhoede van Smart Cities, met ieder hun eigen specialiteit. Utrecht deed bijvoorbeeld Health (en later Healthy Urban Living), Rotterdam Resilience, Amsterdam Circularity en Eindhoven Smart Mobility. Zo had iedereen zijn eigen uithangbord, vaak gekoppeld aan bestaande ecosystemen. Den Haag uiteraard Security, niet toevallig het verlengstuk van The Hague Security Delta. Den Bosch poogde zich later bij dit gezelschap aan te sluiten als Datastad, met zijn Jheronimus Academy of Data Science. Almere liftte slim mee met Amsterdam, zoals Amersfoort dat met Utrecht deed en Helmond met Eindhoven. Helaas waren het veel woorden en weinig daden binnen de G5. De G32 gemeenten werden op een gegeven moment zelfs actiever en kwamen meer prominent in beeld.
Weinig aandacht voor standaardisatie
Echter op lokaal niveau was van een landelijk gecoördineerde aanpak geen sprake. De slimme lantarenpaal is bij wijze van spreken in iedere stad wel uitgetest, idem de slimme vuilnisbak. Standaardisatie, toch zeer belangrijk voor het opschalen van innovatie, kreeg amper aandacht. Forum Standaardisatie vond in die tijd de ontwikkelingen rondom Smart City nog niet volwassen genoeg om zich erover uit te spreken. Niet helemaal onterecht, maar landelijk hadden gemeenten met elkaar op dit vlak toch meer kunnen bereiken. Nu was het vooral ieder-voor-zich en niemand-voor-ons-allen. Zelfs de VNG hield enige afstand. Die beperkten zich vooral tot het in de schijnwerper zetten van best-practices en namen op een gegeven moment zelfs de afslag van Smart City naar Smart Society, om te benadrukken dat het om meer ging dan alleen technologie.
Ethische commissie
De ruimte om te experimenteren bleek ook niet zo groot als gedacht. Vooral het Rathenau Instituut waarschuwde bij herhaling voor het borgen van publieke waarden bij Smart Cities. Dit heeft in ieder geval wel geleid tot een bestuurlijke innovatie: de ethische commissie. Ieder zichzelf respecterende gemeente heeft tegenwoordig een dergelijke commissie die beoordeelt of digitale innovaties wel publieke waarden respecteren. In sommige gevallen greep zelfs de AP in, zoals de boete die Enschede kreeg voor ongeoorloofde wifi-tracking van winkelende bezoekers. Dit zorgde natuurlijk voor terughoudendheid bij gemeenten.
Er was geen landelijk beleid noch leiderschap waar de met veel bombarie uitgebrachte strategie houvast vond.
Ongecoördineerde aanpak
Afsluitend kan worden gezegd dat het beleid rondom Smart Cities nooit echt van de grond is gekomen. Er was geen landelijk beleid noch leiderschap waar de met veel bombarie uitgebrachte strategie houvast vond. Alleen een bestuurlijke afspraak tussen rijk en gemeenten, waaraan met hindsight vooral RVO met zijn handelsmissies, en de gemeenten met al hun living labs, zich hebben gehouden. Door de ongecoördineerde aanpak van deze living labs heeft er amper daadwerkelijke opschaling plaatsgevonden en is er dus ook weinig impact gerealiseerd. Bovendien bleken deze “onafgebakken” pilotresultaten op handelsmissies niet bepaald de sleutel tot een versterking van de internationale concurrentiekracht. Misschien eerder het omgekeerde.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.