Vijf jaar later: hoe is het met de Woo?

De eerste ronde: waar ligt uw hart?

Als eerste nam Martijn Bennis het woord. Hij heette iedereen welkom namens de initiatiefnemer van dit jaarlijkse evenement, de maatschappelijke coalitie Over Informatie Gesproken. Daarna schoven de eerste gasten aan: D66-parlementariër Joost Sneller, Marlinde Weener van de Open State Foundation en de ombudsman van Nijmegen, Yvette Nass.

Van Dam, voormalig Tweede Kamerlid en voorzitter van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, ging voortvarend van start en vroeg Van der Burg: ‘U moet de overheid laten krimpen en 1,4 miljard euro bezuinigen. Tegelijkertijd zijn er meer ambtenaren nodig voor de Woo. Waar ligt uw hart?’ Van der Burg antwoordde dat zijn taak is om de overheid slagvaardiger te maken en beter te laten presteren op alle vlakken. Dus ook op de Woo. Hij zei: ‘De doorlooptijd van aanvragen is verkort en we zetten uit onszelf meer documenten online. Hoe meer we dat doen, hoe meer we helpen bij Woo-verzoeken om de overheid transparanter te maken en op inhoud beter te laten functioneren.’ Van Dam antwoordde: ‘We kennen u als een optimistisch figuur en dat zien we in dit antwoord.’ De toon was gezet.

Kijk hier de hele ontbijtsessie terug:

Minder Woo-besluiten

Sneller benoemde zichzelf als een optimistisch mens, maar ook als ongeduldig. Als een van de initiators van de Woo volgt hij de ontwikkelingen op de voet. Hij ziet dat doorlooptijden van Woo-verzoeken op sommige plaatsen sterk zijn verkort en dat het draagvlak voor meer openheid groeit. Hij citeerde het recente rapport ‘Een Zwaluw’ van de Open State Foundation (OSF). Daarin staat ook dat het aantal gepubliceerde Woo-besluiten van ministeries voor het eerst is afgenomen, van 2.022 in 2024 naar 1.923 vorig jaar. Weener citeerde een tweede OSF-rapport als antwoord op de vraag wat de maatschappelijke waarde is van de Woo. In ‘De baten van transparantie’ schat OSF deze baten in op 4,4 miljard euro. Dat is inclusief het voorkomen van uitzonderlijk grote misstanden als het toeslagenschandaal en de schade van potentiële hersteloperaties als gevolg van algemeen wanbeleid. Weener zei ook dat vertrouwen in de overheid niet te kwantificeren is, ‘maar welke affaires hadden we nog meer gehad wanneer de Woo er niet was geweest?’

De burger is niet lastig

Van Dam vroeg ombudsman Nass wat de burger aan de Woo heeft. Zij antwoordde dat de kracht van Woo-verzoeken zit in de onderliggende vraag van de burger die het verzoek indient. ‘Waarom grijpen mensen naar zo’n instrument? Neem contact op, vraag door. Waar zit de informatiebehoefte en waarom wil iemand een dossier inzien? Niet ieder Woo-verzoek hoeft een Woo-verzoek te zijn.’ Weener was het eens met deze positieve kijk en noemde een Woo-verzoek ‘een compliment, interesse in het werk van de ambtenaar.’

Van Dam vroeg Van der Burg of een meer open overheid minder werk heeft aan Woo-verzoeken. Hij antwoordde dat als overheden miljoenen documenten online zetten, het aantal Woo-verzoeken daalt. ‘Dat is niet alleen efficiëntie, maar ook dienstverlening.’ En: ‘Als wij alles op internet zetten maken wij het werk van journalisten, ombudsmannen en NGO’s makkelijker, omdat zij zelf informatie kunnen vinden.’ Sneller vond dat een goed idee en passend bij de doelstelling van de wet.

De tweede ronde: tips

In dit blok schuiven Jamila Aanzi van ACOI, Tim Staal van Investico/SPOON en Mark Vermeer, directeur Publieke Dienstverlening en Digitalisering BZK, aan. Van Dam vroeg hen met welke zaken de staatssecretaris volgens hen ‘slagvaardig aan de slag kon’ met de Woo. Wat vond de ervaren Woo-verzoeker Staal? Gedurende zijn journalistieke loopbaan heeft hij honderden verzoeken ingediend. ‘Soms word je aangenaam verrast door de mate van openbaarheid en soms niet.’ Als hij het heel plat slaat, ziet hij bij gemeenten meer onbekendheid met de Woo en bij ministeries meer ‘hoogwaardig juridisch touwtrekken’. Staal maakt zich zorgen over het verschil in behandeltermijn tussen Rijk en decentrale overheden. Aanzi zou graag standaarden zien voor lokale overheden, zodat ze een uniforme manier hebben van zoeken en vinden, en data begrijpen en toepassen.

Minder parafen

Wat ook zou helpen om de doorlooptijd te verkorten, zijn minder parafenrondes voordat informatie openbaar gemaakt wordt. Van der Burg: ‘Voor een stuk mij bereikt staan er soms 21 parafen op. Terugbrengen naar 14 of 10 is al winst.’ Aanzi herkende dit uit de bemiddeling die ACOI regelt bij Woo-conflicten tussen overheid en journalisten en/of wetenschappers. ‘De beslisboom afhandelen kost vaak meer tijd dan het verzamelen van de informatie.’ Daar waren alle gasten het mee eens.

De derde ronde: informatiehuishouding

In de laatste ronde werd de tafel verrijkt met David Graus van OpenGovLab UvA, Ingeborg Harmsen, implementatiemanager Open Overheid, en Onno Eric Blom van het Delta Instituut. Graus nam als eerste het woord. Over de informatiehuishouding van de overheid zei hij: ‘We mogen best wat minder gestructureerd zijn en nieuwe technologie gebruiken om te zoeken.’ Hij bedoelde daarmee dat de wens om data netjes opgeruimd en metagedateerd op te slaan een vorm van wensdenken is. ‘Google zoekt door miljoenen pagina’s die niet gestructureerd zijn. Dat is technologie die decennia oud is; daar kunnen we nog een hoop van leren.’ Dat heeft de UvA gedaan met zoekprogramma Woozm (voorheen Woogle). Het ‘zoekmachientje’ staat op de server van de universiteit, waar het 12 miljoen pagina’s heeft verzameld, geïndexeerd en doorzoekbaar gemaakt. De technologie om dat te doen is er en werkt. En AI? Graus: ‘AI werkt goed op kleine, specifieke taakjes. Zodra je stapjes achter elkaar gaat zetten stapelen de fouten zich op.’ De winst zit volgens hem voor de overheid in het verbeteren van (bewezen) zoektechnologie.

Kennis van onderen

Het gesprek ging door op technologie, afhankelijkheden van de markt en de ruimte die de overheid heeft om haar eigen doorzoekbare Woo-omgeving in te richten. Harmsen: ‘Die is er, mits de overheid zich houdt aan de inkoopregels.’ Blom pleitte ferm voor het borgen van technische kennis op bestuurlijk niveau. Zodat bestuurders goed geïnformeerd beslissingen nemen over ontwikkelingen die onderaan beginnen, bij de gebruikers en de gemeenschap die zelf de standaarden en protocollen maken waar ze mee kunnen werken. Zoals dat in de open source-community gebeurt en waar doorontwikkeling door anderen een gegeven is.

Mensen in het hart

Maar de techniek is maar één factor in het verhaal. In het ontsluiten van betekenisvolle informatie tellen ook procesverbetering en menselijk handelen. ‘Daar zit de echte verbetering,’ aldus Harmsen. ‘De Woo drijft op de mensen en niet op de techniek.’ Daarmee doelde ze onder andere op het accepteren van techniek die al bestaat. ‘Bestuurlijk lef is ook omarmen van wat er al is. Vaak willen we opnieuw uitvinden wat al voorhanden is.’ Van der Burg herkende dit: ‘Standaardiseren is vaak ‘jullie doen wat ik wil’, maar dat is natuurlijk niet wat het betekent.’ Blom beaamde dit: ‘Het is makkelijker om te doen zoals het altijd gaat. Verandering vraagt lef en intrinsieke motivatie van bestuurders.’

Van Dam sloot de sessie af met een uitnodiging voor Van der Burg om volgend jaar weer aanwezig te zijn. Dat vond de staatssecretaris een uitstekend idee.

De Woo Ontbijtsessie is een jaarlijks evenement dat georganiseerd wordt door de maatschappelijke coalitie Over Informatie Gesproken. Deze coalitie zet zich in voor het verkleinen van de kloof tussen de informatiebehoefte van de burger en de dienstverlening van de overheid.