Informatieafhankelijkheid kost publieke sector 28 tot 52 miljard per jaar, schat Martijn Aslander
Het slecht ontsloten opslaan van informatie, afhankelijkheid van leveranciers en vastgelopen ICT-ketens kosten de Nederlandse publieke sector jaarlijks naar schatting 28 tot 52 miljard euro. Dat stelt techfilosoof Martijn Aslander in een nieuw overzicht van wat hij "informatieafhankelijkheid" noemt. Hij benadrukt zelf dat het om lopend onderzoek gaat en niet om een wetenschappelijk rapport.
‘Nederland heeft geen gebrek aan ICT-budget. Nederland heeft een eigendomsprobleem.’ Met die stelling opent Aslander zijn overzicht op informatieautonomie.nl. Hij gaat sector voor sector na waar publieke organisaties geld, kennis en uitvoeringskracht verliezen. Dat gebeurt volgens hem omdat ze hun eigen informatie niet meer vrij kunnen opslaan, doorzoeken, exporteren of koppelen. Hij behandelt onder meer belasting, zorg, onderwijs, rechtspraak, pensioenen, gemeenten, archieven en veiligheid.
Het gaat nadrukkelijk niet alleen om ICT-uitgaven. Aslander onderscheidt vijf lagen. De eerste zijn directe kosten, zoals licenties, beheer, migraties en consultancy. Dan komen indirecte kosten, zoals dubbel werk, zoeken en overtypen. Verder noemt hij faalkosten door mislukte projecten en ketenkosten door frictie tussen organisaties met systemen die niet op elkaar aansluiten. De vijfde laag is systeemrisico: de maatschappelijke schade als vitale processen stilvallen.
Hoe het bedrag is opgebouwd
Zwakste schakel: productiviteitsverlies
Het productiviteitsverlies van 12 tot 22 miljard euro noemt Aslander zelf "de methodologisch zwakste post". Hij baseert dit op een onderzoek van het McKinsey Global Institute uit 2012. Volgens dat onderzoek verliezen kenniswerkers ongeveer twintig procent van hun werktijd door versnipperde informatiesystemen. Aslander past dat percentage toe op ongeveer 1,1 miljoen fte in de Nederlandse publieke sector en op een gemiddeld loonkostenniveau. Het is "een beredeneerde schatting, geen empirisch gemeten waarde voor Nederland", schrijft hij. Zonder deze post blijft er volgens zijn eigen opbouw 16 tot 30 miljard euro over. Van dat bedrag gaat 8 tot 13 miljard euro over directe ICT-kosten.
Staartrisico: 50 tot 200 miljard
Naast de structurele kosten noemt Aslander een staartrisico van 50 tot 200 miljard euro. Dat is uitdrukkelijk geen verwachte schade, maar een scenario waarin systemen ernstig falen. Hij noemt drie oorzaken. De eerste is de pensioentransitie: APG en PGGM/PFZW beheren samen meer dan 800 miljard euro aan vermogen. De tweede is een mogelijke verstoring bij de Belastingdienst, die per maand ongeveer 13 miljard euro aan inkomsten verwerkt. De derde is de zorgketen in een crisis.
Het overzicht verschijnt op het moment dat de politiek meer aandacht heeft voor de IT-uitgaven van de overheid
Casussen per sector
Het overzicht bevat tientallen casussen. Bij elke casus geeft Aslander aan of het om een hard cijfer gaat, om een publiek gedocumenteerd risico of om een beredeneerde schatting. Voorbeelden:
- Belastingdienst: Jaarlijkse uitgaven ongeveer 849 miljoen, bijna verdubbeld in vergelijking met 2012. Groot kennisrisico in verband met verdwijnenvan COBOL-kennis. Betaalt 190 miljoen per jaar aan Amerikaans bedrijf Fast Enterprises in verband met BTW-systeem.
- Rechtspraak (KEI): € 205 miljoen afgeschreven op het digitaliseringsprogramma, dat volgens Aslander stopte nadat Oracle zijn strategie veranderde.
- Defensie (SPEER): begroot op € 185 miljoen, uiteindelijk ongeveer € 900 miljoen. Nu volgt een migratie naar een nieuwere SAP-versie.
- CBR: een ICT-project van € 7 miljoen kostte uiteindelijk meer dan € 34 miljoen.
- DUO: de modernisering van de infrastructuur loopt al acht jaar vertraging op. Gestart met een budget van 37 miljoen verwacht men dat de eindkosten tussen de 56 en 66 miljoen gaan bedragen.
- Gemeenten: volgens Aslander betalen gemeenten jaarlijks tientallen miljoenen voor burgerzakensoftware, terwijl de standaarden waarop die software draait openbaar zijn.
Uitweg: twintig procent minder
Volgens Aslander valt er veel te winnen. Twintig procent minder kosten zou 6 tot 10 miljard euro per jaar vrijmaken. Dat geld wil hij niet zien als besparing, maar herinvesteren in dienstverlening, digitale weerbaarheid en kennisopbouw. Hij wijst op Estland, dat zijn digitale overheid volgens hem draait op 200 tot 400 miljoen euro per jaar. In Nederland noemt hij onder meer Wigo4it, OpenZaak, Haal Centraal en de keuze van de Rechtspraak voor open infrastructuur als voorbeelden dat het anders kan.
In de pilot Informatieautonomie onderzoeken overheidsorganisaties of informatie in open, machineleesbare formaten zoals Markdown goedkoper en veiliger kan worden beheerd
Context: 185 miljoen aan Microsoft
Het overzicht verschijnt nu de politiek meer aandacht heeft voor de IT-uitgaven van de overheid. Binnenlands Bestuuren het AD stelden eerder vast dat gemeenten in 2025 samen bijna 185 miljoen euro aan Microsoft betaalden. Aslander noemde dat "het topje van de ijsberg". In de Commissie Digitale Zaken zei staatssecretaris Van der Burg dat er te weinig capaciteit is om de IT-contracten van de overheid inzichtelijk te maken.
Aslander leidt ook de Pilot Informatieautonomie. Daarin onderzoeken onder meer UWV, de politie en de Belastingdienst of informatie in open, machineleesbare formaten zoals Markdown goedkoper en veiliger kan worden beheerd.
Startpunt voor serieuzer onderzoek
Aslander presenteert zijn cijfers met nadruk als voorlopig. Hij werkt het overzicht regelmatig bij en vraagt lezers om fouten en betere bronnen te melden. ‘Wat ik wel weet: wat hier staat is bruikbaar als startpunt voor serieuzer onderzoek’, schrijft hij.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Eindelijk wordt eens zakelijk en klinisch over data eigenaarschap nagedacht: organisaties lopen het risico dat zij hun eigen informatie niet meer vrij kunnen opslaan, doorzoeken, exporteren of koppelen. Belangrijker: dat WEL kunnen, sluit inmiddels naadloos aan bij de koers die Europa met haar datawetgeving heeft ingezet. Dit is dus geen nerd-game, maar Chef Sache. De Europese Data Act (Verordening (EU) 2023/2854) is al sinds 12 september 2025 van toepassing en pakt precies die afhankelijkheid aan die Aslander beschrijft. Aanbieders van clouddiensten moeten commerciële, technische, contractuele en organisatorische belemmeringen voor overstappen wegnemen. Klanten moeten hun exporteerbare data en digitale assets kunnen meenemen naar een andere aanbieder of naar een eigen omgeving. Kosten voor het overstappen moeten worden afgebouwd en vanaf 12 januari 2027 zijn die zelfs verboden. Wat Aslander dus kosten benadert (vrij kunnen exporteren en koppelen), is ook gewoon juridisch de lijn.
De Europese regels kijken niet alleen naar de data, maar ook naar de context. Onder exporteerbare data valt volgens de Data Act ook de metadata die tijdens het gebruik ontstaat, zoals tijdstippen, logs en andere contextuele informatie. Aanbieders moeten bovendien informatie geven over datastructuren, dataformaten en interoperabiliteitsspecificaties. Probeer dat maar eens als de boel ergens onder een Chefs Cookbook draait in een cloud dienst. De lat verschuift dus van "de gegevens zijn ergens opgeslagen" naar "de gegevens zijn herleidbaar, beschreven, verplaatsbaar en bruikbaar in een nieuwe omgeving". Precies de richting van de Pilot Informatieautonomie, waarin UWV, Politie en Belastingdienst onderzoeken of informatie in open, machineleesbare formaten, zoals Markdown, goedkoper en veiliger kan worden beheerd. Eén keer vastgelegde, goed beschreven en open opgeslagen informatie maakt het eenvoudiger om aan zulke eisen te voldoen. Er zijn zeker meer manieren dan MarkDown om dit aan te pakken (denk aan LIFES FAIR Data Stations of Fiware Context Brokers), maar het is ontzettend aan te moedigen om te stoppen met document/content centrisch denken en eindelijk eens te gaan denken en werken in datacentrische en context centrische termen. Dus niet alleen kijken of we documenten kunnen simplificeren, maar pak ook meteen toegangsbeheer, data object classificatie en juridisch correct redigeren mee (Policy Enforcement Points, Code as Infrastructure, Compliance by Default, Data Governance Pane) en neem alle stakeholders (dus ook juridisch en beleid) mee.
De kennisachterstand is hemel schreiend. Wie zijn eigen informatie in handen houdt, houdt geld, kennis en uitvoeringskracht in huis en nu de Europese datawetgeving ook diezelfde kant op beweegt, heeft Nederland de wind mee om informatieautonomie eindelijk eens op te pakken. De tijd van de typemachine naar pdf is echt voorbij.