Overslaan en naar de inhoud gaan

Digitale soevereiniteit begint met weten waarvan je afhankelijk bent

capgemini
Beeld: Magnific

Wie met bestuurders spreekt over digitale transformatie, hoort vaak dezelfde ambities: sneller innoveren, meer waarde halen uit data en de mogelijkheden van AI benutten. Minder vaak gaat het over een minstens zo belangrijke vraag: wat gebeurt er als een cruciale leverancier, technologie of digitale dienst plotseling niet meer beschikbaar is?

Juist die vraag raakt voor mij de kern van digitale soevereiniteit. Daarbij denk ik niet in de eerste plaats aan het vervangen van buitenlandse technologie of het onder Nederlandse controle brengen van alle data en systemen. Volledige onafhankelijkheid is voor de meeste organisaties niet realistisch en ook niet noodzakelijk. Het gaat erom dat je weet waarvan je afhankelijk bent en controle houdt om belangrijke processen voort te zetten en het vermogen hebben om zelfstandig te beslissen, handelen, overstappen en herstellen.

Dat wordt steeds urgenter. Geopolitieke spanningen, veranderende handelsverhoudingen en de snelle opkomst van AI laten zien dat technologie niet losstaat van politieke en economische ontwikkelingen. Wanneer een leverancier wegvalt, voorwaarden wijzigt of een dienst tijdelijk niet beschikbaar is, kan een technische afhankelijkheid plotseling een bestuurlijk probleem worden.

Veel urgentie, beperkte bestuurlijke verankering

Het bewustzijn groeit, maar bestuurlijke actie blijft achter. Zo vreest 89 procent van de Nederlandse organisaties dat geopolitieke spanningen belangrijke bedrijfsactiviteiten kunnen verstoren. Toch heeft slechts 23 procent digitale soevereiniteit structureel op bestuursniveau belegd. Daar ligt wat mij betreft de belangrijkste uitdaging. Zolang digitale soevereiniteit vooral als technisch dossier wordt behandeld, bestaat het risico dat organisaties investeren in losse maatregelen zonder fundamentele keuzes te maken. Technologie raakt niet alleen de IT-afdeling, maar de continuïteit van de hele organisatie. Daarmee is het ook een verantwoordelijkheid van het bestuur.

Voor publieke organisaties is dat extra relevant. Hun dienstverlening moet doorgaan, ook als een leverancier uitvalt of geopolitieke ontwikkelingen technologie onder druk zetten. Daarom moeten bestuurders vooral weten welke processen kritiek zijn en waarvan die afhankelijk zijn. Daarin zijn wendbaarheid, weerbaarheid en keuzevrijheid elementair.

Niet alleen de herkomst bepaalt het risico

De discussie over digitale soevereiniteit wordt regelmatig teruggebracht tot de vraag of een leverancier Nederlands, Europees of Amerikaans is. De herkomst van technologie kan relevant zijn, maar bepaalt niet als enige hoeveel risico een organisatie loopt. Ook een Europese oplossing kan een kwetsbare afhankelijkheid vormen als er geen werkbaar alternatief beschikbaar is. Andersom kan een niet-Europese leverancier onderdeel zijn van een verantwoorde strategie, mits een organisatie de juiste inzichten, controle en reële uitwijkmogelijkheden heeft.

De belangrijkste vraag is daarom: kan één externe partij de organisatie belemmeren om haar belangrijkste processen voort te zetten? Veel organisaties weten dat nog onvoldoende. Slechts 16 procent heeft volledig zicht op de eigen digitale leveranciersketen in de gehele digitale stack. Daardoor blijft vaak onduidelijk van welke technologie kritieke processen afhankelijk zijn en waar de grootste risico’s zitten.

Slechts 23 procent van de Nederlandse organisaties heeft digitale soevereiniteit structureel op bestuursniveau belegd.

Digitale soevereiniteit gaat over autonomie

Voor mij draait digitale soevereiniteit vooral om autonomie. Niet alles zelf willen doen, maar wel zelf in controle blijven. Dat vraagt om prioriteiten. Niet iedere applicatie of leverancier is even belangrijk. Het uitvallen van een ondersteunend systeem heeft een andere impact dan het wegvallen van een platform waarop primaire dienstverlening draait. Een exitstrategie is daarbij pas waardevol als deze ook is getest en zorgt voor operationele omkeerbaarheid. Een tweede leverancier noemen in een beleidsdocument betekent nog niet dat een organisatie kan overstappen. Data moeten overdraagbaar zijn, systemen moeten op elkaar aansluiten en medewerkers moeten weten wat zij bij een verstoring moeten doen.

Bijna de helft van de Nederlandse organisaties overweegt een Chief Sovereignty Officer aan te stellen, terwijl slechts 7 procent die functie al heeft ingevuld. Zo’n rol kan helpen om samenhang aan te brengen en vooral de besluitvorming te stroomlijnen, maar een nieuwe functietitel is geen oplossing op zichzelf. Digitale soevereiniteit moet onderdeel worden van bestaande besluitvorming over continuïteit, risico, inkoop, architectuur, cybersecurity en innovatie.

AI creëert nieuwe afhankelijkheden

De snelle opkomst van AI voegt een nieuwe laag toe. Van de Nederlandse organisaties beschouwt 59 procent AI als een hoog risico voor het voortzetten van belangrijke bedrijfsprocessen. Die afhankelijkheid gaat verder dan toegang tot een AI-model. AI-toepassingen zijn ook afhankelijk van data, rekencapaciteit, software, cybersecurity en intellectueel eigendom. Wie toepassingen volledig rond één model- of cloudleverancier bouwt, kan ongemerkt een nieuwe concentratie van risico creëren.

Bestuurders moeten bij investeringen in AI daarom niet alleen kijken naar functionaliteit, snelheid en productiviteit. Ook dataportabiliteit, intellectueel eigendom, leveranciersafhankelijkheid en uitwijkmogelijkheden horen aan de bestuurstafel thuis. Dat betekent niet dat organisaties innovatie moeten afremmen. Het betekent dat zij bewust moeten innoveren, zonder afhankelijkheden te creëren die later moeilijk te doorbreken zijn.

Begin bij wat niet mag uitvallen

Een praktische aanpak begint bij de processen die niet mogen uitvallen. Breng vervolgens de belangrijkste afhankelijkheden in kaart en bepaal welke risico's acceptabel zijn. Organisaties kunnen afhankelijkheden spreiden, kritieke processen extra beschermen of een exitstrategie voorbereiden.

De kern is dat één leverancier of verstoring niet de volledige dienstverlening raakt. Digitale soevereiniteit begint met inzicht in afhankelijkheden, maar krijgt pas betekenis wanneer een organisatie aantoonbaar kan blijven beslissen, handelen, overstappen en herstellen in elk scenario.

Auteur kennisbijdrage: 
Jurjen Thie , Cloud strategist and Principal Consultant  bij Capgemini NL.

Jurjen Thie

Plaats een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Vincent Hoek | 5 november 2026, 13:21

Goed stuk, maar bottom line is gewoon dat de ambtenarij geleefd wordt door vergader agenda's in de waan van de dag of, zoals de Cheshire Cat zegt: "Als het je niet kan schelen waar je bent, ben je ook niet verdwaalt".
De bestaande organisatie kan het benodigde inzicht domweg niet produceren.
Het gaat niet om de techniek, maar gaat om een achterhaalde management mindset.
Ambities vragen om samenhangende besluiten over leveranciers, assets, gegevens, beveiliging en continuïteit. De bestaande besturing echter behandelt deze onderwerpen nog als losse verantwoordelijkheden. Daarom ontbreekt het inzicht in de onderlinge afhankelijkheden dat nodig is om besluiten ook concreet uitvoerbaar te maken, want de mensen en de data die je nodig hebt werken en liggen nooit bij jou. 'Beleid' helpt hier niet, zolang de onderliggende registraties en verantwoordelijkheden niet met elkaar verbonden zijn. Zolang besluitvorming dus binnen bestaande functionele kaders blijft ('wie gaat erover?') vindt deze plaats binnen de aandacht en bekwaamheid die lokaal beschikbaar is, wat het ontzettend moeilijk maakt om moderne concepten op hun merites te kunnen beoordelen. In een functionele hiërarchie draait de wereld om domein specifieke rapportages, budgetten en risicoregisters. Data contextuele afhankelijkheden die meerdere domeinen doorsnijden, wordt daardoor niet vanzelf een herkenbaar en afweegbaar bestuurlijk vraagstuk en zijn al snel mandaat overschrijdend. Digitale soevereiniteit vraagt juist om zicht op die samenhang: welke diensten steunen op welke leveranciers, waar bevinden zich de bijbehorende gegevens en welke contractuele of technische beperkingen belemmeren een overstap? Zolang deze relaties niet expliciet en met moderne middelen, kennis en inzichten in de bestaande informatievoorziening zijn vastgelegd, blijven begrippen als omkeerbaarheid, portabiliteit en ketenafhankelijkheid abstract. Dan blijft men sturen op afzonderlijke domein rapportages, zonder samenhangend beeld dat handelingsperspectief geeft.
Dit Cap Gemini artikel verlangt nu integrale afwegingen van een besturingssysteem dat hooguit lokale afwegingen ondersteunt. Het is dus geen onwil of gebrek aan urgentie besef bij de overheden, maar een intrinsieke mismatch tussen de gevraagde besluiten en de informatie waarmee die besluiten moeten worden genomen. Je hebt er ook niets aan. Processturing maakt de onderliggende datarelaties namelijk niet zichtbaar.
Processen beschrijven welke activiteiten de organisatie uitvoert, maar niet waarvan die activiteiten afhankelijk zijn en wat de consequenties zijn als die Output niet leidt tot de gewenste Outcome. Het zijn de datarelaties onder de processen: de verbindingen tussen diensten, assets, configuratie-items, identiteiten, datasets, gegevensstromen, leveranciers, contracten en beveiligingsmaatregelen die uitmaken of een dienst daadwerkelijk overdraagbaar, herstelbaar of vervangbaar is. Er is geen Data Governance dus heeft het weinig zin te focussen om nog strakkere stovepipe asset management, cybersecurity, informatiemanagement en inkoop met allemaal eigen registraties. Elk domein kan zijn eigen objecten en risico’s beschrijven ... terwijl de koppelingen tussen die objecten blijven ontbreken. Afzonderlijk gunstige rapportages leveren daarmee geen bewijs van beheersing over het gehele data ecosysteem en daarmee niet van de datavoorbrengingsketen. Lokale beheersing is geen integrale beheersing.
Een leveranciersafhankelijkheid kan bijvoorbeeld pas worden beoordeeld wanneer exact duidelijk is welke diensten, gegevens, contracten en beveiligingsmaatregelen aan die specifieke leverancier verbonden zijn. Ontbreken die relaties (inclusief Business Continuity plan, Chain of Custody tot de 3e factor - wie is de toeleverancier van mijn toeleverancier?), dan blijft volstrekt onduidelijk wat een wijziging of uitval elders in de organisatie raakt. De organisatie stuurt dan op afzonderlijke onderdelen zonder de gevolgen van hun samenhang te kunnen overzien ... en vooralsnog ontbreken referentiearchitectuur en datagovernance als verbindende basis. Zonder gedeelde referentiearchitectuur ontbreekt een gemeenschappelijk begrippen- en relatiemodel. Registraties kunnen dezelfde termen gebruiken, maar daarmee nog verschillende objecten bedoelen. Een assetregister, risicoregister, datacatalogus en contractenbestand vormen dan geen samenhangende informatiebasis. Meer gegevens verzamelen lost dit niet op en meer rapportage of consultancy ook niet: de betekenis en de verbindingen moeten helder zijn. Zonder datagovernance blijft die samenhang daarna hooguit tijdelijk. Je kunt prima wat registraties koppel in een overzicht, maar de Staat is een levend ecosysteem en een doolhof waarvan - per stap - de mure veranderen, dus je moet die relaties onderhouden, de kwaliteitsregels bijhouden en wijzigingen integraal verwerken. Als eigenaarschap en beheer ontbreken, verliest het afhankelijkheidsbeeld zijn actualiteit. Een project kan dan best een (tijdelijk) bruikbaar overzicht opleveren zonder dat de organisatie dit inzicht duurzaam kan behouden. Check in a box.
Besturing vraagt om integrale zekerheid, terwijl informatievoorziening maar gedeeltelijke antwoorden kan leveren. Ga je niet redden met dashboards en vergaderingen.
De Digitale TRANSformatie is een bestuurlijke uitdaging, waarbij de domeinen data centrisch en context centrisch moeten worden verbonden met hun bredere data ecosysteem om vervolgens aan machines VOORAF uit te kunnen leggen wat je van ze verwacht. Zonder samenhangend inzicht blijven afhankelijkheden en uitvoerbaarheid onvoldoende onderbouwd en dus houdt falen zichzelf in stand, omdat de oorzaken elkaar versterken. Gescheiden verantwoordelijkheden leiden tot gescheiden registraties, die afzonderlijke rapportages opleveren, waarop nieuwe domeinspecifieke besluiten volgen. Zonder Data Governance met strakke begrippen en traceerbare relaties blijven afhankelijkheden verspreid over asset management, cybersecurity, informatiemanagement en inkoop. Risicoregisters, inkoopvoorwaarden en continuïteits-KPI’s geven dus hooguit een deel van het probleem weer als zij niet op dezelfde informatiebasis aansluiten. De noodzakelijke correctie is daarom niet uitsluitend bewustwording of extra coördinatie, maar een gedeelde referentiearchitectuur (zoals IDS-RAM), duurzaam beheer van relaties via datagovernance en de vertaling daarvan naar concrete bestuurlijke afwegingen op basis van inhoudelijke kennis van courante werkwijzen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

(advertentie)

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in