Een krimpende rijksoverheid is mogelijk, zoals bleek in de periode 2007-2013 toen het ambtenarenapparaat ruim 5.000 fte kleiner werd. Toch klinken de plannen als ketelmuziek omdat de realiteit is dat er afgelopen twaalf jaar bijna 50.000 rijksambtenaren bij kwamen.
Minder ambtenaren en regels is een stuk makkelijker gezegd dan gedaan
Een slanke en slagvaardige overheid met minder bureaucratie en eenvoudige regels: 25.000 ambtenaren minder, 1 op de 6 eruit, met een besparing van 3.5 miljard euro. Dat is de droom van staatssecretaris Eric van der Burg van Binnenlandse Zaken.
Bovendien maakt Van der Burg het zichzelf niet makkelijk door politie en defensie volledig buiten schot te laten. Ook is het zeer de vraag of het “slimmer en efficiënter werken” gebaat is bij kantoortuinen met 1 “flexibele werkplek" per 2 medewerkers. Ik word al bijna overspannen van het idee.
Het snijden in adviesorganen en het schrappen van regels is een grijsgedraaide plaat
Verder is het snijden in adviesorganen en het schrappen van regels een grijsgedraaide plaat. Het is in tijden van stroperigheid, stagnatie en stilstand een zeer begrijpelijke wens maar nooit gerealiseerd. Want steeds als er iets gebeurt, komen er wetten en beleidsregels bij. En als het even uitkomt is een commissie snel gevormd.
Drie suggesties
Minder ambtenaren en regels is dus een stuk makkelijker gezegd dan gedaan. Daarom deze drie suggesties:
- Doorbreek de politieke cultuur van scoringsdrang, controlezucht en overdaad. Afgelopen jaren kwam ik erachter hoeveel ambtelijke capaciteit er gaat naar het uitvoeren van (vele duizenden) moties en het beantwoorden van (opnieuw duizenden) Kamervragen. Talloze ambtenaren zijn de hele dag bezig met politiek gedoe. Dit is een invloedrijke factor waar je zelden iemand over hoort.
- Wees reëel over AI en IT. Alleen als het gebruik van digitale technologie effectief en integer gebeurt, heeft het een positief effect op de arbeidsproductiviteit. Dat gaat al decennia verkeerd. E-mail, smartphones en sociale media hebben ons werk in het digitale tijdperk niet echt beter gemaakt.
- .Breng het fundament op orde. De informatie-architectuur van de overheid is ondermaats. Met als gevolg veel tijdverlies en taaie hoofdpijndossiers. In plaats van AI moeten we het hebben over IA: Informatie Autonomie. Als de Rijksoverheid overstapt op computer-uitleesbare bestandsformaten en grip krijgt op haar gegevens zijn, daadwerkelijk miljarden te besparen.
Als de Rijksoverheid overstapt op computer-uitleesbare bestandsformaten en grip krijgt op haar gegevens, zijn miljarden te besparen
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
De dagelijkse praktijk is dat een team, bedoeld voor volwassen specialisten, een manager krijgt toegewezen met budgettaire ruimte voor een FTE of 40. Die manager ziet het als belangrijkste taak om die 40 vol te houden. Tegen beter weten in worden teams en medewerkers belast met inhoudsloze functies. Met als gevolg dat de manager nog minder toevoegt aan het geheel. Nog daargelaten wat er aan budget op gaat aan inhuur voor adviezen waar niemand op zit te wachten.
Bij elk probleem komt er een regel (bij) waar iedereen zich aan moet houden, maar waar niemand zich wat aan gelegen laat liggen. Specialisten werken er omheen en managers vullen rapportages achteraf met wenselijkheden. Regelmatig worden kritische gedragingen benoemd, en daar blijft het bij, vanuit diep verankerde non-interventie.
Drie interessante suggesties, maar ik zou er graag een vierde aan toevoegen: onderzoek eens hoeveel werk de overheid zichzelf (nodeloos :-)) bezorgt.
Als historisch onderzoeker heb ik inmiddels ruime ervaring met het verkrijgen van overheidsinformatie. Wat mij daarbij opvalt, is hoeveel ambtelijke capaciteit soms wordt besteed aan het niet verstrekken van informatie die zonder veel bezwaar openbaar zou kunnen zijn.
Dat leidt tot aanvullende verzoeken, bezwaarschriften, juridische procedures en soms zelfs hoger beroep. Allemaal werkzaamheden die de overheid grotendeels zelf veroorzaakt en die veel tijd en belastinggeld kosten.
Misschien ligt een deel van de oplossing voor een kleinere en slagvaardigere overheid dus niet in minder ambtenaren, nieuwe technologie of het schrappen van regels, maar simpelweg in het kritisch onderzoeken van de eigen werkwijze.
De goedkoopste ambtelijke handeling is tenslotte die welke je niet onnodig veroorzaakt.
Het kabinetsplan van 26 oktober 2026 rekent met €900 miljoen bezuiniging in 2027, oplopend tot €3,5 miljard vanaf 2035, met de reductie van ~25.000 fte verspreid over meerdere jaren ... en veel daarvan gaat vanzelf met de oude arbeidspopulatie dus op basis van natuurlijk verloop. Alleen, die mensen doen ook nog wat.
Die €3,5 miljard is dus een target (2035), geen directe besparing.
De doelstelling is best te halen, maar dan niet met de kaasschaafmethode, wel met een serieus genomen digitale TRANSformatie. Denken vanuit Outcome en data ecosystemen en inderdaad, daarbij kun je de krankzinnige coördinatiekosten van vergaderen vrijwel elimineren. AI gaat niet helpen, daar wordt de boel alleen maar duurder van. AI wordt namelijk duurder als je het intensiever gebruikt en zonder Data Governance en machine-readable data krijg je alleen nog maar meer docs die niemand leest, zonder notie van echt inhoudelijke kennis, bewezen modellen en bekende datasets.
Het is prima mogelijk om - met terugwerkende kracht - legacy machine readable te maken en data context centrisch te gaan werken. Niet door ouwe meuk te dataficeren, maar door vanuit goede data terug te redeneren. Denk aan de FAIR-principes (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) — in Nederland mede ontwikkeld en inmiddels institutioneel verankerd in het Leidse LIFES Institute — die maken dat data machine-actionable wordt: vindbaar, benaderbaar, uitwisselbaar en herbruikbaar zonder menselijke tussenstap. Dat is precies wat de kolossale hoeveelheid regelgeving, beschikkingen en rapportages van de rijksoverheid mist. Met FAIR Digital Objects en het "data visiting"-concept — data blijft aan de bron, algoritmes reizen erheen — scheelt het overheidssystemen voor rapportage, monitoring en compliance op basisniveau automatiseren. Dat is het fundament onder AI, nog vóórdat je het over modellen hebt.
Daarom staat FAIR ook wel voor Fully AI Ready. Een Trust & Governance framework als iSHARE.eu regelt met terugwerkende kracht vertrouwen voor geautoriseerde datadeling: machines die onderling weten wie wie is, welk mandaat geldt en welke voorwaarden beschermd data uitgewisseld mogen worden. Nu zijn gegevensuitwisseling tussen departementen, provincies en uitvoeringsorganisaties nog exclusief gebaseerd op handmatige projectovereenkomsten — duizenden ambtenaren en juristen per koppeling. Met een gestandaardiseerd vertrouwensraamwerk en standaard data-sharing overeenkomsten (DSA) worden nieuwe koppelingen in seconden operationeel in plaats van in jaren. Een generieke architectuur aanpak, zoals het International Data Spaces Reference Architecture Model beschrijft hoe organisaties data uitwisselen via connectoren met usage control: de aanbieder stelt contractueel vast wat de afnemer met de data mag doen, bij meten en vastgelegd in de technische laag zelf. Voor de rijksoverheid is dit geen detail: burgers en bedrijven krijgen dan data-soevereiniteit — hun gegevens blijven bruikbaar voor de dienst waarvoor ze zijn verstrekt, zonder dat loslaten dat ze ergens anders ook opduiken. Dat lost op voorhand de oorsprong van dossiers op, plus de juridische verplichtingen van uitlevering en internationale correspondentie. Software, zoals FIWARE.org-context brokers maken het data ecosyteem levend. Waar FAIR en IDS-RAM de semantische en vertrouwenslaag vormen, bieden data contextbrokers (NGSI-LD.org) een realtime-orkestratielaag die datapunten uit talloze bronnen — verkeer, uitkeringen, zorgindicatoren, Energie — verbindt via open, gestandaardiseerde Smart Data Models. Dat is allang dé Europese standaard voor slimme regio's en transformatieprojecten: capabilities denken niet in databanken met eigen modellen, maar in een gedeelde, vers gebouwd context van "wat is er nu aan de hand". Een ambtenaar, rechter of AI-assistent raadpleegt zo één actueel beeld van de waarheid in plaats van 14 verweesde spreadsheets. Al deze onderdelen omsluiten niet een interessante proef, maar de bouw van wat Brussel structureel aanduidt als European Data Spaces — vanaf de Data Act en de Data Governance Act tot onder andere de GAIA-X-initiatieven en de Data Spaces Support Centre-standaarden. Overheden, bedrijven en burgers delen daar data volgens FAIR-principes, in een vertrouwenslaag (waarvoor iSHARE grotendeels al de blauwdruk leverde), geleverd via IDS-connectoren en geharmoniseerd met open context- en smarthubs-modellen. Als de rijksoverheid hierop overstapt — computerleesbare bestandsformaten, gestandaardiseerde semantics, contractueel afgedwongen gebruiksrechten — zijn miljarden te besparen: niet via krimp als ideologie, maar omdat een overheid wiens data machine-leesbaar en soeverein is steeds goedkoper is te runnen en sneller te hervormen. De Digitale Transformatie is een kwestie van anders denken, met moderne middelen en met courante kennis. Niet eenvoudig, maar geen rocket science en razendsnel te realiseren.
De eindgebruiker hoeft op het beeldscherm nauwelijks verschil te merken, maar het scheelt bakken met vergaderen. Alleen wel stoppen met dat 'wie gaat er over?', want dit is een datacentrische en context centrische referentie architectuur, waar voor iedereen plaats is, maar dan wel in de geïdentificeerde rol van data eigenaar, data leverancier of data consument. Dus 'als je er van bent', dan ook met verantwoordelijkheid en verifieerbare doelbinding.
Dank.
Degene die er van is of over gaat, die mag ook best een ander de opdracht geven, beter zelfs. De combinatie van oude kennis (incl theorie en methode) en nieuwe kennis is niet iedereen gegeven. Dat vraagt ook begeleiding en keuzen.
Om te kunnen reconstrueren is kennis van waarom en hoe het was en hoe het werkte een onmisbaar element. Dan kom je volgens mij uit bij degenen die destijds het onderzoek, ontwerp en de (beleids-)voorbereiding deden voor waar de uitvoering nu op draait. Voor de informatie over het bestuur is het nog ingewikkelder, de mate waarin dat zich aan de geldende logica hield is beperkt en dus nog lastiger te herleiden.
Zoals mijn SG een jaar of wat geleden zei; "ze moeten het toch gaan begrijpen, het verhaal klopt ...".
De werkelijkheid is dat de deur dicht zit en gesprekken in de bestuurslaag in abstracties blijven. En ondertussen leiden dure consultants de bestuurders het spreekwoordelijke bos in.