Staatssecretaris Eric van der Burg: ‘Eerst investeren, dan kan de overheid besparen’

Wat hem aantrekt in ‘klussen die niemand hebben wil’, is dat er dingen moeten gebeuren. ‘Ik denk écht dat we het met minder mensen moeten doen’, zegt Van der Burg. ‘Ook omdat de overheid de grootste concurrent is op de arbeidsmarkt van andere organisaties op zoek naar mensen.’ En er is nog een reden, die hem aan het hart gaat. ‘Het draagvlak voor de politiek en de overheid zakt. Dan helpt het als mensen weer het gevoel krijgen: “deze overheid is er voor mij en levert”. Het gaat niet over minder ambtenaren. Het gaat niet over minder regels. Het gaat zelfs niet over een lager budget. Uiteindelijk gaat het over de vraag of de burger vertrouwen heeft in de overheid en of de overheid doet wat de burger verwacht.’

Neemt niet weg dat er pijnlijke dingen moeten gebeuren. Zo zal een deel van de overheidsvacatures niet worden opgevuld, waardoor hetzelfde werk door minder mensen moet worden gedaan. Het kabinet zit met een zogeheten driedubbel slot: minder ambtenaren, minder inhuur, minder geld. Voor de komende bezuinigingen is het voornemen om de kaasschaaf zo min mogelijk te hanteren. Van der Burg: ‘Het is veel beter om op basis van inhoud te zeggen waarin we investeren en wat we minder gaan doen. We verwachten en stimuleren dat alle ministeries dat gaan leveren, ten behoeve van de voorjaarsnota van 2027.’

De hervormingen zullen ongetwijfeld onrust opleveren, maar, zo benadrukt de staatssecretaris, ze kunnen werk ook leuker, beter en makkelijker maken. ‘Ook ambtenaren lopen aan tegen de Haagse bureaucratie.’ Bovendien zijn ambtenaren net zo goed burgers. In zijn tijd als wethouder in Amsterdam zag hij hoe gemeentemedewerkers binnen de zogeheten Gideonsbende hun eigen ervaringen met mantelzorg uitwisselden, om aan de hand daarvan samen knelpunten op te lossen. Hij wil graag toe naar een landelijke versie van de Gideonsbende.

Controletoren

Sleutelwoorden voor de slagvaardige overheid zijn uniformering, digitalisering en AI. Het leven wordt makkelijker als je je paspoort online kunt aanvragen, als je gegevens al voor je zijn ingevuld, of als je als ambtenaar ‘corveeklussen’ aan een AI-assistent kunt overlaten. Met name voor risico-onderzoek heeft Van der Burg hoge verwachtingen van AI. ‘We moeten echt kijken naar wat de controletoren wordt genoemd. We willen natuurlijk niet dat er geld verkeerd wordt besteed, maar daardoor steken we wel ontzettend veel geld, tijd en capaciteit in controle. AI kan twee tellen controleren waar jij en ik twee maanden over doen. Het kan bijvoorbeeld 10.000 documenten in mum van tijd analyseren waar het hoge risico zit en waar niet. Dat kan enorm veel schelen.’

Zelf is hij overigens geen grootgebruiker van AI. ‘Ook omdat ik de luxe heb dat veel voor mij wordt gedaan.’ Hij zoekt naar een woord om zijn eigen AI-geletterdheid te beschrijven en komt op de term ‘indirecte gebruiker’. ‘Ik gebruik bijvoorbeeld veel apps en ik weet donders goed dat al die apps met AI werken. Als ik vraag: “Beste Booking.com, waar kan ik naartoe op vakantie?”, dan gaat er niemand bij Booking door papier zitten bladeren.’ Hij lacht zijn kenmerkende hese lach. Als bestuurder is hij van het ‘wat’, benadrukt hij. Hóe de inzet van AI tot de gewenste efficiëntie en doelmatigheid zal leiden, laat hij over aan ‘de mensen die er echt verstand van hebben’.

Zijn bestuurlijke ervaring heeft hem geleerd dat verandering altijd komt met ongemak. Iedereen is voor standaardisering, totdat je zelf met andere software moet gaan werken. Ook proactieve dienstverlening kent weinig tegenstanders, maar toch leiden concrete casussen nog steeds tot veel huiver. ‘Daar moeten we dus doorheen zien te breken’, stelt Van der Burg. ‘Als we alles houden zoals we het nu hebben, dan verandert er per definitie niks. We moeten kijken of we gegevensdeling anders kunnen inregelen. Dat zal óf aanpassing van de AVG betekenen, óf we moeten een andere wet erop aanpassen.’

Hij heeft er vertrouwen in dat de voordelen van de hervormingen uiteindelijk groter zijn, zolang de overheid maar oog houdt voor de mensen voor wie dat niet geldt. ‘Zorg dat je alternatieven hebt voor mensen die minder bedreven zijn met digitale middelen. Al zul je ook daar grenzen aan moeten stellen, want als je allerlei uitzonderingen gaat bedenken, ben je nog niks opgeschoten.’

Eerst betalen

Digitalisering viel van oudsher onder ‘zijn’ departement, BZK, maar is onder het kabinet-Jetten grotendeels verschoven naar het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Komt die verschuiving de slagvaardige overheid ten goede? ‘Nee.’ Weer die lach. ‘Kijk, democratie brengt inefficiëntie met zich mee. Er wordt onderhandeld, er komen ministeries bij en er gaan ministeries af, er worden taken verschoven. Natuurlijk kost dat tijd en is dat zonde.’ Maar, zoals hij al zei, als je alles houdt zoals het was, dan verandert er nooit wat. ‘Het is altijd eerst betalen en dan pas halen.’

Dat het kabinet deze verschuiving nodig vond, heeft alles te maken met de geopolitieke situatie. ‘Tot drie jaar geleden dachten wij over soevereiniteit toch überhaupt niet na? We hadden immers de Zuckerbergs, de Musken en de Bezossen van deze wereld. Datgene wat we drie jaar geleden als een pre zagen, zien we nu als een contra. Dan ga je ook dingen anders inrichten.’

Over de samenwerking met de staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit, Willemijn Aerdts (D66), is hij zeer te spreken. ‘Ik weet dat het biologisch niet kan, maar ik heb altijd gezegd tegen de Kamer dat wij een eeneiige tweeling zijn. En zo moet het ook zijn. Er moet geen licht zitten tussen datgene wat zij wil en wat ik wil.’

Het vervelende is wel dat er geen extra middelen zijn voor wat ze willen. Al kijkt Van der Burg daar anders tegenaan. ‘Tot en met 2035 moeten we 3,5 miljard euro bezuinigen én we moeten de overheid slagvaardiger maken, wat vraagt om investeringen. Stel dat wij op korte termijn 500 miljoen kunnen bezuinigen. Dan kunnen we ervoor kiezen om daarvan 300 miljoen in te boeken, als bezuiniging in het kader van de slagvaardige overheid. De overige 200 miljoen gebruiken we als investering, om die volgende stap naar de rest van die 3,5 miljard te halen.’ Hij maakt de vergelijking met de overstap van een diesel naar een elektrische auto. ‘Je schraapt meer geld bij elkaar om een elektrische auto te kunnen kopen, maar je bespaart voortaan, omdat je je auto oplaadt met je zonnepanelen.’

Gaat die vergelijking op voor de slagvaardige overheid? ‘Het zal ongetwijfeld moeilijk worden. Maar als we hadden gezegd: we trekken ook extra geld uit voor Eric en Willemijn, dan hadden we dat geld ergens vandaan moeten halen. Dan hadden we van die 3,5 miljard 4,5 miljard moeten maken, of we hadden het geld bij andere portefeuilles weg moeten halen. Dat doet ook pijn.’

Gezamenlijke inkoop

Ook het schrappen van overbodige regels moet ertoe leiden dat de overheid slagvaardiger wordt. En ja, ook dit is een maatregel die pijn kan doen. ‘Misschien zijn het net de regels waar jij de afgelopen jaren heel hard je best voor hebt gedaan om ze gerealiseerd te krijgen.’ 500 geschrapte regels per jaar is het minimale streven; naar schrappen om het schrappen is ook weer niet de bedoeling. ‘Dat getal dient als instrument om dit op gang te brengen, maar uiteindelijk gaat het om impact voor bedrijven en burgers.’ Waarom dan toch een streefgetal? ‘Omdat taakstellingen als instrument helpen. Heb jij geen 25 regels geschrapt, maar 20, maar overtuig je door de impact, dan heb je een verhaal.’

Het is niet de eerste keer dat er wordt getracht om het ambtenarenapparaat kleiner en slagvaardiger te maken. Van der Burg heeft er vertrouwen in dat het deze keer lukt, omdat hij een brede wil ziet om te gaan samenwerken. ‘Overheden, maar ook de politiek, zijn klaar om stappen te zetten. Iedereen loopt gewoon vast in de bureaucratie. De rijksoverheid moet meer gaan werken zoals gemeenten al langer werken, namelijk vanuit de vraag: “wat is het probleem en hoe lossen we het op?”, in plaats van “onder welk ministerie valt het en onder welk directoraat?” In die zin is het ook een veranderopgave. Niet alleen hup, het mes erin, maar samen de cultuur veranderen.’

Dit artikel werd gepubliceerd in iBestuur Magazine #60 van oktober 2026