Nederlandse AI-strategie binnen NDS schiet nog tekort
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) zet een belangrijke stap. De overheid erkent dat artificiële intelligentie een systeemtechnologie is die de publieke dienstverlening, besluitvorming en informatievoorziening blijvend zal veranderen. De ambitie om als één overheid op te treden, AI breed te verankeren en er daardoor optimaal van te profiteren is terecht. Maar wie de strategie naast de realiteit legt, ziet een kloof tussen intentie en noodzakelijke transformatie. De huidige insteek is een begin, maar nog niet voldoende om de disruptie die al gaande is het hoofd te bieden. Wij doen een oproep voor meer fundamentele keuzes.
De NDS richt zich terecht op het opschalen van AI-toepassingen en het ontwikkelen van de benodigde kaders, infrastructuur en kennis. Maar AI is niet zomaar een technologische innovatie waarmee de overheid haar huidige organisatie efficiënter, effectiever en veiliger kan maken en betere dienstverlening kan bieden. AI behelst een economische en maatschappelijke systeemtransformatie. De volgende stap moet daarom zijn: het herontwerpen van processen, besturing en organisatiemodellen voor een wereld waarin mens en AI structureel samenwerken.
Dat zit zo. AI verandert niet alleen wat we doen, maar vooral hoe we georganiseerd zijn. De huidige organisatiemodellen zijn gebouwd rondom het controleren, aansturen en faciliteren van mensen. In een AI‑gedreven overheid moet de focus verschuiven naar het gecontroleerd en verantwoord inzetten van AI‑systemen die al dan niet zelfstandig opereren binnen processen.
Ook internationale analyses laten zien dat de AI-discussie verschuift van experimenteren met toepassingen naar het herontwerpen van publieke uitvoering. Het World Economic Forum spreekt over agentic AI-systemen die volledige werkstromen kunnen uitvoeren en concludeert dat overheden zich daarop organisatorisch moeten voorbereiden.
De vraag is dus niet hoe de overheid AI toepast, maar hoe zij zich organiseert voor een wereld waarin AI een integraal onderdeel van de uitvoering wordt. Dat vraagt om een fundamentele herziening van de enterprise‑architectuur en het organisatiemodel: een agentic organisatie, waarin mens en AI samen opereren in één keten, met een architectuur die continu kan schakelen tussen modellen, stacks en leveranciers. Met een cockpit‑achtige besturing in plaats van klassieke IT‑governance, en een cultuur waarin AI niet wordt ingepast in bestaande structuren, maar het werk zelf mede vormgeeft.
AI en de vergrijzende arbeidsmarkt
Nederland vergrijst, en binnen de overheid gaat dat nog sneller. Zelfs met extra instroom van kennismigranten kan het tekort aan arbeidskrachten niet worden opgelost. De overheid moet haar arbeidsproductiviteit verhogen om haar publieke taak überhaupt te kunnen blijven uitvoeren.
AI inzetten om het werk van medewerkers makkelijker en beter te maken is sympathiek, maar onvoldoende. De opgave is structureel: AI moet onderdeel worden van de resourcepool. Dat betekent dat processen zo moeten worden ingericht dat agentic AI zelfstandig taken kan uitvoeren, en dat mens en AI samen de capaciteit vormen die nodig is om de overheid draaiende te houden.
Het bedrijfsleven transformeert hele ketens, omdat AI integraal onderdeel wordt van de operatie. De overheid kan niet achterblijven. Zonder een structurele inzet van AI wordt het steeds moeilijker om publieke dienstverlening bij een krimpende beroepsbevolking op het gewenste niveau te houden.
De wankelende positie van de overheid als primair informatiepunt
Generatieve AI verspreidt zich aanzienlijk sneller dan eerdere digitale technologieën. Daardoor verandert ook het gedrag van burgers en organisaties, in hoog tempo. Burgers zoeken steeds vaker informatie via AI‑tools die niet per se betrouwbaar zijn. Daardoor ontstaat het risico dat zij onjuiste of verouderde overheidsinformatie tot zich nemen, zonder dat de overheid dat nog kan corrigeren. De overheid dreigt zo haar positie als gezaghebbende bron van publieke informatie te verzwakken.
Dat is niet alleen een communicatievraagstuk, maar ook een democratisch vraagstuk. Het raakt aan de zorgplicht van de overheid. De overheid moet dus actief zorgen dat haar informatie dominant aanwezig is in generatieve systemen. Generative Engine Optimization (GEO) kan hierbij helpen.
Digitale autonomie is noodzakelijk, maar Nederland kan het niet alleen
De NDS benadrukt digitale autonomie in een geopolitieke context. Dat is terecht. Maar de realiteit is onverbiddelijk: datacenters zitten vol, het elektriciteitsnet is overbelast en beschikbare grond is schaars. Nederland kan op deze basis geen autonome AI‑infrastructuur bouwen. Digitale autonomie vraagt om een combinatie van nationale initiatieven en intensieve Europese samenwerking, op het gebied van rekenkracht, taalmodellen en open standaarden.
Op naar een meer diepgaande strategie
De NDS is een goed begin. Het erkent de urgentie en zet AI op de agenda. Maar de echte opgave ligt dieper: in het herontwerpen van de overheid zelf. De overheid moet durven redeneren vanuit disruptie, en niet vanuit bestaande kaders. Dat betekent dat zij moet afstappen van een focus op toepassingen en zich moet richten op nieuwe organisatiemodellen. Zodat AI niet alleen wordt ingezet ter ondersteuning, maar om daadwerkelijke productiviteit te realiseren. En zodat de overheid haar rol als informatie‑monopolist en beschermer van publieke waarden herovert en versterkt, in een tijd waarin burgers massaal via generatieve systemen zoeken. En dat alles vanuit het besef dat digitale autonomie niet door Nederland alleen kan worden bereikt.
De vraag is dus niet of de NDS goed is. De vraag is of de overheid bereid is de volgende stap te zetten. Een stap die niet gaat over technologie, maar over transformatie – met een brede blik.
Auteurs kennisbijdrage: Yvo Booisma & Joost Carpaij.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.