De rijksoverheid werkt al jaren volgens het principe ‘open source, tenzij’. In de rest van het huis van Thorbecke is die werkwijze nog nauwelijks ingedaald en in de praktijk zitten veel organisaties vast in de licentiehoudgreep van techreuzen. In de gemeente Den Haag gaat via de mantelovereenkomst met Software One 24 miljoen euro naar partijen als Microsoft en Oracle. Met de inkoop van andere gelicenseerde software erbij staat er zo'n 40 miljoen euro in de programmabegroting. Dat geld had veel meer opgeleverd als het naar open source alternatieven was gegaan, waar ook andere gemeentes iets aan hebben. Den Haag en de andere G4-steden moeten daarom het voortouw nemen in de transitie naar open source.
Gemeenten, stap net als Den Haag over op open source
De rijksoverheid werkt al jaren volgens het principe ‘open source, tenzij’. In de rest van het huis van Thorbecke is die werkwijze nog nauwelijks ingedaald en in de praktijk zitten veel organisaties vast in de licentiehoudgreep van techreuzen. In de gemeente Den Haag gaat via de mantelovereenkomst met Software One 24 miljoen euro naar partijen als Microsoft en Oracle. Met de inkoop van andere gelicenseerde software erbij staat er zo'n 40 miljoen euro in de programmabegroting. Dat geld had…
Daarvoor is politieke wil nodig. In de Haagse gemeenteraad bleek het lastiger dan gedacht om uit te leggen waarom open source ertoe doet. Voor het CDA Den Haag is de kracht van open source dat het samenwerken is. Wat de ene gemeente bouwt, kan de andere hergebruiken en verbeteren, zodat publiek geld publieke code oplevert. Nu AI-modellen steeds meer kwetsbaarheden in software vinden, zijn juist meer samenwerking en investeringen nodig om die code veilig te houden. Zonder duidelijke koers blijven we aan het licentie-infuus. Dat verhaal heeft gewerkt: op 11 november is onze motie unaniem aangenomen. Er komt een open source-strategie en per 2035 moet Den Haag volledig open source zijn.
Zonder duidelijke koers blijven we aan het licentie-infuus
Voor nerds is het belang van open source evident, maar politiek staat het nog nauwelijks op de agenda, terwijl er veel te halen valt. Een verkenning naar de maatschappelijke kosten en baten komt voor de overheid als geheel uit op 1,1 miljard euro per jaar, als slechts een vijfde van de nieuwe applicaties open source wordt ontwikkeld. Waarom maken het IPO en de VNG die rekensom niet voor provincies en gemeentes? Baten in euro's overtuigen de politiek.
De politiek moet zichzelf echter niet rijk rekenen. Beheer, ondersteuning en eigen kennis kosten geld. Dat geld gaat dan wel naar capaciteit die je zelf in huis hebt of met andere gemeenten deelt en naar code die na afloop van een contract van de gemeente blijft.
Afhankelijkheid van een enkele leverancier is bovendien een reëel risico. Dat bleek in mei 2025, een paar kilometer van het Haagse stadhuis. Na Amerikaanse sancties tegen het Internationaal Strafhof verloor hoofdaanklager Karim Khan de toegang tot zijn Microsoft-mailbox en moest hij uitwijken naar het Zwitserse Proton Mail. Eén besluit van de regering-Trump was daarvoor genoeg. Een gemeente die op dezelfde diensten draait, heeft geen betere garantie.
Er lopen al goede initiatieven. Ambtenaren in 's-Hertogenbosch, Zaanstad, Ede en Amsterdam testen dit jaar de open source werkplek DAWO van SSC-ICT. De VNG bouwt met Common Ground aan een informatievoorziening waarin gemeentes componenten hergebruiken. Begin oktober tekenden het Rijk, de provincies, de VNG en SURF de OSPO-overeenkomst, met per organisatie een eigen open source-team. Maar zolang die initiatieven niet worden opgeschaald en geen politieke prioriteit krijgen, blijven het pilots en afspraken op papier.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Goed moment om het dan niet over nerds te hebben, want het is chef sache.
Het gaat NIET om de techniek en het gaat ZEKER niet om de ene applicatie te vervangen door de ander. Het zijn processen die beschrijven welke activiteiten een organisatie uitvoert. Moderne processen draaien op data en die data is voor 90% nooit 'van jou' dus je MOET samenwerken. Dat schuurt al meteen met je soevereiniteit, want je WILT best samenwerken ... maar liever niet want mentaal is het JOUW data. Alleen ... een gemeente is net als een Ministerie geen normale organisatie die assets en resources bewust alloceert; het is een dynamisch politiek ecosysteem met schuivende coalities. Daar vloeien activiteiten uit voort die elkaar beconcurreren om budget en mandaat, in een nog altijd bestaande 19e eeuwse arbeidsspecialisatie (dank Max Weber) van 'Wie Gaat Erover? Nu dan dus met data, dus ergens in dat spel ben je Data Eigenaar (met doelbinding graag), Data Leverancier of Data Consument. In een organisaties waar proces beschrijving, op z'n best 'roestig' is. Daarmee is nog niet inzichtelijk waarvan die activiteiten afhankelijk zijn. De kern van de analyse ligt daarom bij de datarelaties onder de processen: de verbindingen tussen diensten, assets, configuratie-items, identiteiten, datasets, gegevensstromen, leveranciers, contracten en beveiligingsmaatregelen. Zonder deze verbindingen kan een procesbeschrijving niet aantonen of een dienst daadwerkelijk overdraagbaar, herstelbaar of vervangbaar is. Daarom is deze Open Source discussie nogal gratuit. In een legacy stovepipe-inrichting beheren asset management, cybersecurity, informatiemanagement en inkoop ieder hun eigen registraties. Elk domein kan zijn eigen objecten en risico’s beschrijven, terwijl de koppelingen tussen die objecten ontbreken. Afzonderlijk gunstige rapportages leveren daardoor nog geen bewijs van beheersing over de gehele keten. Dus als we alleen praten over 'Open Source' (waar een hele wereld achter zit) om alvast de besparingen te benoemen ... dan wordt de illusie van lokale beheersing al snel een nog grotere illusie voor integrale beheersing. Een leveranciersafhankelijkheid - en daarmee de inschatting of Open Source iets kan zijn, kan dus pas worden beoordeeld wanneer duidelijk is welke diensten, gegevens, contracten en beveiligingsmaatregelen aan een leverancier verbonden zijn. Ontbreken die relaties (wat al snel zo is als Data Governance niet is ingericht, dus laat staan asset management), dan blijft onduidelijk wat een wijziging of uitval van een systeem elders in de organisatie raakt. De organisatie stuurt dan op afzonderlijke onderdelen zonder de gevolgen van hun samenhang te kunnen overzien.
Pas als je dat weet, kun je inschatten wat het kost. Microsoft cs maken namelijk best wel erg mooi spul, dat meestal heel erg goed en stabiel draait ... zolang de klant ZELF de voorwaarden goed inregelt. Kan niet zonder Enterprise Architectuur op Systeemniveau. De politiek gaat over de gezaghebbende toedeling van waarden en gaat dus over de Outcome. Die Outcome, het WAT, is duidelijk: om strategische redenen moet het Systeem autonoom, soeverein en goedkoper zijn. Er wordt hier alleen een shortcut genomen op het HOE. Impliciet blijft hier nog steeds applicatie-centrisch en content-centrisch gedacht, terwijl de maatschappelijke realiteit allang data-centrisch en context-centrisch is. Het HOE kan dus allang heel anders (sneller, autonomer, soevereiner en goedkoper), m.b.v. Data Spaces bijvoorbeeld (met totaal hergebruik van installed base, maar nu wel onder Data Governance). Een werkplek is ook allang geen productiemiddel meer voor menselijke artefacten als documenten, die toch niet door machines te lezen zijn, maar is een samenwerking-ecosysteem geworden voor machine-readable percepties op content, waarin de rechten from scratch zijn ingericht - en daarmee AI ready. Zet Zero Trust Data Federation nodes in combinatie met Euro-Office en het draait in een wip. Hoe dan ook is de oproep voor Open Source begrijpelijk, maar absoluut onvoldoende zonder de rest van de analyse mee te nemen en dus kun je de veronderstelde besparingen nooit waarmaken als we vasthouden aan traditionele denkwijzen.