‘Beslissen dat gemeenten meer moeten samenwerken om digitale dienstverlening veilig, betaalbaar en toekomstbestendig te houden is één ding. Maar om dat in de praktijk te brengen is best ingewikkeld,’ zegt Rian van Dam, burgemeester van Hollands Kroon en vicevoorzitter van de VNG-Commissie Informatiesamenleving. ‘Een gezamenlijke aanpak raakt aan alle processen en financiële keuzes van individuele gemeenten. Toch laten wij ons niet weerhouden de krachten te bundelen.’
De praktijk van collectief digitaliseren
In 2025 besloten de gemeenten tijdens de Algemene Leden Vergadering (ALV) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) met een overweldigende meerderheid bijna alle digitaliseringstaken voortaan gezamenlijk op te pakken. Hoe brengen gemeenten dit besluit in de praktijk? Een gesprek met twee burgemeesters.
‘Er gebeuren nu ook al mooie dingen op het vlak van Cloud, AI, Common Ground en informatiebeveiliging,’ ziet Ester Weststeijn, ook lid van de VNG-commissie en burgemeester van de gemeente IJsselstein. ‘De échte uitdaging is om die gezamenlijke oplossingen ook daadwerkelijk te gebruiken. Soms moet je wat eerder afscheid nemen van een werkwijze of applicatie dan dat deze end of life is, omdat je op die trein van collectivisering wil springen.’
Verschillende instapmomenten
‘Je kunt niet op maandagmiddag 15 uur met alle gemeenten ineens overstappen naar het collectief,’ stelt Van Dam. ‘Daarom zeggen we: Je kunt zelf bepalen wannéér je aanhaakt.’ Weststeijn legt uit dat er vele tussenliggende stations zijn waarop je kunt instappen. Verschillen in tempo zijn onvermijdelijk, maar het is wel de bedoeling dat iedere gemeente uiteindelijk aansluit. ‘Ik verwacht dat deelnemen steeds aantrekkelijker wordt, en níet deelnemen juist steeds onaantrekkelijker. De beweging gaat zichzelf versterken en versnellen.’
Zó nieuw is een collectieve aanpak trouwens ook weer niet, meent Van Dam: ‘We kennen een jarenlange ervaring met VNG-modelverordeningen.’ Weststeijn voegt daar nog aan toe: ‘Gemeenten zijn vertrouwd met samenwerken in de regio, of via shared servicecentra en gezamenlijke uitvoeringsorganisaties.’
Een volmondig ‘ja’ voor een collectieve aanpak
Het besluit om te collectiviseren gaat over alle digitalisering waarvan inwoners niet verwachten dat gemeenten hierin onderling van elkaar verschillen, maar wel dat dit efficiënt, effectief, kwalitatief, verantwoord, eenvoudig en veilig gebeurt. In de praktijk komt dit neer op ten minste 80 procent van hun digitalisering. Gemeenten creëren samen oplossingen die zij niet in hun eentje kunnen realiseren. Collectief digitaliseren draagt bij aan een gezonde en veilige online samenleving, betrouwbare digitale dienstverlening en ruimte voor innovatie.
Overheidsbrede samenwerking
Met ondersteuning van de VNG, werken gemeenten samen uit hoe zij de collectieve aanpak handen en voeten geven. Op basis van de Digitale Agenda Gemeenten en - waar mogelijk - in nauwe samenwerking met de mede-overheden onder de vlag van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Op deze manier zijn de collectiveringsvoorstellen inhoudelijk sterk en grondig getoetst aan de uitvoeringspraktijk, en bevorderen we dat inwoners en ondernemers één overheid ervaren.
De VNG zet actief in op betrokkenheid van professionals via de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API) en communities zoals Common Ground. Iedereen is welkom om bij te dragen aan overheidsbrede oplossingen.
Tijdens de ALV van september 2026 bespreken de VNG-leden de tussenstand van de collectieve aanpak, zoals de inrichting van een Centraal Privacy Office. De rapportage bevat een doorkijk naar de ledenvergadering van december 2026, waar nieuwe deelbeslissingen voorliggen. Zo bereiden gemeenten een voorstel voor om gezamenlijk inzicht te krijgen in uitgaven aan ICT. En komen er afspraken om digitale autonomie te versterken.
Meer weten? Bijdragen? Zie: Regie op de digitale samenleving | VNG
Noodzaak van collectieve aanpak
Volgens Van Dam helpt het als gemeenten elkaar blijven voorhouden wat de noodzaak van een collectieve aanpak is, en ook welke risico’s kleven aan achterblijven. Weststeijn: ‘Professionals met expertise zijn schaars. Als we taken gezamenlijk organiseren, kunnen we efficiënter werken en de kwaliteit verhogen. Bovendien zijn onze financiële middelen niet oneindig. Als we het samen doen, profiteren we daar allemaal van.’ Van Dam noemt ook de nieuwe Europese regels als belangrijke aanjager voor intensieve samenwerking. ‘Die zijn in een noodvaart over gemeenten uitgestort; van digitale veiligheid en autonomie, data-uitwisseling tot digitale identiteit (e-wallet). Overigens zijn dit ontwikkelingen die ik toejuich.’
Een andere reden voor onontkoombare collectivisering is de onderhandelingspositie ten opzichte van marktpartijen. Van Dam: ‘Individuele gemeenten hebben nauwelijks invloed op grote leveranciers. Als we gezamenlijk optrekken, ontstaat een sterkere afzetmarkt die voorwaarden kan stellen aan producten, standaarden en veiligheid.’ ‘Hiermee ontworstelen we ons uit de afhankelijkheidsrelatie ten opzichte van grote technologiebedrijven,’ zegt Weststeijn. ‘Overigens zie ik die leveranciers ook als onze samenwerkingspartners in het verbeterproces. Zij kunnen een rol spelen in het versnellen van de collectieve beweging.’
Common Ground
Common Ground is een voorloper in de gemeentelijke collectiviseringsbeweging, en helpt gemeenten om hun digitale basis opnieuw in te richten - zodat zij meer grip krijgen op data, processen en voorzieningen. Anne Leguit, programmamanager gemeente Utrecht: ‘We kunnen het niet alleen. Common Ground laat zien wat gemeenten kunnen bereiken door vanuit één gedeelde architectuur en roadmap te vernieuwen. Hun kennis en capaciteit zijn hard nodig. De grootste publieke waarde ontstaat wanneer succesvolle oplossingen niet afhankelijk blijven van afzonderlijke gemeenten. Collectief organiseren zorgt ervoor dat alle gemeenten - en daarmee hun inwoners en ondernemers - van de opgebouwde kennis en resultaten kunnen profiteren.’
Kijk op LinkedIn voor fieldlabs, sprint demo’s, inloopspreekuren en andere events.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.