Tijdens de iBestuur Conferentie in september wees CIO Ron Kolkman van Rijkswaterstaat op de risico’s van publiek-private samenwerking. Bij een groeiende betrokkenheid van de markt vloeit de kennis bij de overheid weg en neemt de afhankelijkheid toe. Bij Rijkswaterstaat is de specifieke kennis over bruggen, tunnels en andere objecten verdwenen, omdat de uitvoeringsorganisatie zoveel aan de markt overlaat. Dat geldt ook voor de IT-projecten.
Overheid en bedrijfsleven werken samen aan de cloud, maar hoe?
Publiek-private samenwerking neemt een nieuwe wending. De overheid wil de regie terugpakken, kennis in eigen huis houden en leveranciersonafhankelijk en digitaal soeverein zijn. Dat vraagt om nieuwe samenwerkingsvormen. De gang naar de soevereine overheidscloud is een eerste testcase.
'We hoeven niet alles zelf te doen, maar moeten wel bewust bepalen wat we zelf moeten kunnen'
Ron Kolkman
© Vincent Boon
Rijkswaterstaat maakt nu een terugtrekkende beweging. ‘We hoeven niet alles zelf te doen, maar moeten wel bewust bepalen wat we zelf moeten kunnen.’ Volgens Kolkman moet de organisatie voldoende vakmanschap in huis hebben om zelfstandig te kunnen ontwerpen, beoordelen, besluiten en veranderen. ‘Dat is de voorwaarde voor échte regie. De markt levert capaciteit, technologie, schaal en expertise, maar zonder dat wij kritieke kennis of keuzevrijheid inleveren’, aldus Kolkman.
Kolkman is voorzitter van het Aanjaagteam NDS Cloud. In augustus is het technisch ontwerp van de soevereine overheidscloud afgerond en dient zich de vraag aan: gaat de overheid het zelf doen met eigen mensen, zet ze het volledig in de markt of gaat ze daar ergens tussenin zitten?
Doorbraakproject Fundament
Dat is waar Aik van Eemeren zich op gaat richten. De strategisch adviseur digitalisering van de gemeente Amsterdam is onlangs begonnen als programmamanager Cloud bij de Nederlandse Digitale Dienst (NLDD). Daar heeft hij het doorbraakproject "Fundament” onder zijn hoede gekregen, de projectnaam voor de overheidscloud. Het ontwerp is inmiddels eind september in een sessie met overheden en marktpartijen besproken, ‘en de reacties zijn positief’, aldus Van Eemeren.
© YouTube
‘De Proof of Concept die we hebben gemaakt van de soevereine cloud is succesvol en gaat nu een volgende fase in. Als we het ontwerp gaan operationaliseren, zijn er verschillende scenario’s mogelijk. Het belangrijkst is dat de overheid de regie voert. Daarom gaan we niet één grote aanbesteding opzetten waar een collectief van marktpartijen op gaat reageren en de geselecteerde partij vervolgens de overheidscloud gaat bouwen.'
'We niet één grote aanbesteding opzetten waar een collectief van marktpartijen op gaat reageren'
Aik van Eemeren
Het kan één grote publiek-private samenwerking worden, of we zetten het in losse percelen uit. Dat moet zich de komende maanden nog uitkristalliseren. Maar we gaan dit zeker samen met de markt doen. Ons doel is een veilige overheidscloud te bouwen, maar dit kan er ook toe bijdragen de Nederlandse cloudmarkt goed te positioneren.’
Co-creatie
De Dienst ICT Uitvoering (DICTU) kan mee vertellen over het smeden van nieuwe samenwerkingsvormen met de markt. Deze grote IT-dienstverlener binnen de rijksoverheid beheert en ontwikkelt zo’n 20.000 werkplekken en 1.500 kritieke applicaties bij met name de ministeries van EZK en LVVN en hun uitvoeringsorganisaties. Bewezen diensten worden ook rijksbreed geleverd. DICTU stapte een aantal jaren geleden bewust van traditionele IT-inhuur over op ‘vernieuwend en strategisch partnerschap’, zoals de organisatie het noemt. Bij aanbestedingen en marktconsultaties zijn de rollen voortaan omgedraaid. Geen dik pak met precieze technische eisen, maar de businessbehoefte op tafel leggen en samen met leveranciers van probleemdefinitie naar ontwerp en draaiend eindproduct toewerken. Vorig jaar resulteerde de aanpak van co-creatie in een langjarig contract voor applicatiediensten met vijf IT-leveranciers. Zij moeten expliciet samen optrekken.
'We kunnen nu heel goed met de markt samenwerken, terwijl we zelf ook mee blijven doen'
Teun van der Vorm
© WeGo4IT
‘Samen oplossingen bouwen is best spannend’, vertelt directeur Teun van der Vorm. ‘Je moet aan elkaar en aan de werkwijze wennen. Maar dat begint zich nu uit te betalen. We kunnen nu heel goed met de markt samenwerken, terwijl we zelf ook mee blijven doen. Zo blijft er veel kennis in huis en hou je als overheid grip op het geheel. Tegelijk benutten we de innovatiekracht van het bedrijfsleven.’
Zo heeft DICTU samen met een van de partners een AI-platform gebouwd. Dankzij deze ervaring heeft het een eigen AI Competence Center in kunnen richten. ‘We zijn in staat zelf aanpalende activiteiten te ontwikkelen. Ook onze opdrachtgevers zijn blij. Vroeger moesten ze wel eens wachten, omdat we op dat moment de capaciteit niet hadden. Nu kunnen we snel schakelen. De applicatiepartners kijken onderling wie het meest geschikt is voor de klus. Zo hebben we al meerdere projecten gedaan.’
Financiering
De ervaringen van DICTU roepen de vraag op of zo’n samenwerkingsstrategie met de markt aanknopingspunten biedt voor de ontwikkeling van de soevereine overheidscloud. Van der Vorm ziet parallellen en oppert dat de samenwerking op een vergelijkbare manier gestalte zou kunnen krijgen. ‘Ik merk overal dat overheden en marktpartijen naar soepelere samenwerkingsvormen op zoek zijn. Bij de ontwikkeling van de soevereine overheidscloud werken is nog sprake van een onderzoeksfase, dus er is nog van alles mogelijk, maar het zal zeker een zoektocht zijn.’
De DICTU-directeur geeft aan dat er bij de overheidscloud nog een financieringsvraagstuk ligt. ‘Bij ons speelt dat minder, want wij werken voor opdrachtgevers en die hebben in principe geld om hun publieke taak uit te voeren en daarmee kunnen wij samen met een partner de IT bouwen. Bij de overheidscloud ligt dat ingewikkelder, want wie gaat het straks betalen? Als zo’n overheidscloud er eenmaal staat en overheden gaan hem gebruiken, dan gaan ze hiervoor betalen. Maar de bouw moet wel worden voorgefinancierd. Dat lijkt me de uitdaging hier. Iemand moet het doen. Dat zou een consortium van leveranciers kunnen zijn, die er zoveel vertrouwen in hebben dat ze er geld in steken, want daarna zien ze de inkomsten immers wel binnenkomen.’
Financiering door de overheid zelf komt er voorlopig niet. Gebrek aan geld voor de uitvoering van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) raakt ook de soevereine cloud, schreef staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) medio september aan de Tweede Kamer. Van Eemeren maakt zich geen zorgen over onvoldoende middelen; ‘anders zou ik ook niet instappen. Als ik zie wat de overheid allemaal uitgeeft aan clouddiensten, dan komen we er wel. De soevereine overheidscloud komt er gewoon. De Tweede Kamer is daar ook heel duidelijk in: dit hebben we te doen met elkaar.’
Capaciteit
De markt zit intussen niet stil. In maart is Intermax met zes andere Nederlandse cloudproviders, waaronder Centric en KPN, de Open Cloud Alliantie gestart. Samen willen ze hun individuele datacenters transformeren tot één groot soeverein netwerk. ‘Voor de nieuwe overheidscloud wordt een gigantische capaciteit gevraagd, terwijl de datacenters van de overheid al vol zitten. Ons voorstel is de huidige netwerken aan elkaar te knopen, zodat je de benodigde capaciteit kunt ‘loadbalancen’.
'Je kunt de workloads verdelen over meerdere partijen, zodat je technisch weerbaar bent'
Ludo Baauw
© intermax
Je kunt de workloads verdelen over meerdere partijen, zodat je technisch weerbaar bent’, licht directeur Ludo Baauw
toe. ‘Bij de overheid ligt de regie. Ook kan ze het soevereiniteitspercentage van deze partijen direct zien. Dat werkt goed. Als je slechts bij één partij inkoopt, kun je je afvragen in hoeverre dat digitaal autonoom is.’ Om te illustreren wat de cloudbedrijven in huis hebben, gaf de alliantie op de iBestuur Conferentie een demonstratie van de eigen online marktplaats. ‘We kunnen best wel wat in Nederland. Sterker nog, het werkt al.’
Baauw is daarentegen weinig positief over het ontwerp voor de soevereine overheidscloud. ‘Alles staat zoals vanouds tot op bit-niveau beschreven. De traditionele aanpak ligt op de loer. Eigenlijk zou je niet moeten vragen om technologie, maar om een gezamenlijke oplossing om deze clouddienst in te richten. Waarom moet je alles weer voorschrijven? Ook wordt het ontwerp nu pas met de markt besproken, dus als het klaar is. Je had dat eerder kunnen doen. We hebben ook aangeboden om mee te denken over het ontwerp, maar dat kon alleen achteraf. Natuurlijk gaan we bij de ontwerpsessies onze feedback geven.’ Baauw vindt dat het ontwerp het juist toe zou moeten staan dat workloads niet in één of in twee datacenters staan. ‘Wezenlijk is je technologie zo te kiezen dat je overflowcapaciteit bij verschillende partijen kunt inkopen. Bij ondercapaciteit of een storing met een applicatie gaat alles dan niet meteen plat. Ook een Solvinity-scenario kun je zo voorkomen. Want dan zit je met de gebakken peren en moet de minister weer ingrijpen.’
Van Eemeren juicht het toe dat de Nederlandse cloudsector de krachten bundelt en kennis bij elkaar brengt, ‘maar we moeten nog zien hoe dit operationeel uitpakt. Het is goed als bedrijven zeggen dat ze voor achtervang zorgen. We hebben in het verleden gezien dat dit mis kan gaan als bedrijven elkaar overnemen. Dus daar valt weinig op af te dingen. Ik ben erg benieuwd hoe dat eruit komt te zien. Maar het is een prima idee dat Nederlandse bedrijven laten zien dat ze nadenken over de autonomie van de producten en diensten die ze leveren. Bij de soevereine overheidscloud gaan we een stapje verder. Dat betekent dat ook de hardware onder de regie komt van de overheid. De Open Cloudalliantie kan daar wel onderdeel van zijn, maar welke constructie het uiteindelijk gaat worden, moeten we nog uitzoeken met elkaar.’
Amsterdam: van private cloud naar overheidscloud
Als strategisch adviseur digitalisering van Amsterdam was Van Eemeren nauw betrokken bij de begin dit jaar opgestelde ‘Meerjarenstrategie Digitale Autonomie’. In 2035 wil de gemeente zelf weer aan de knoppen draaien en staan er geen gevoelige data van inwoners meer op Amerikaanse clouddiensten, gaf wethouder Alexander Scholtes op de iBestuur-conferentie Soevereiniteit en Overheid in maart aan, toen nog portefeuillehouder ICT en Digitale Stad. Amsterdam heeft in zijn strategie expliciet aangegeven op de soevereine cloud aan te willen sluiten. ‘Dat is de manier om onze data en kritieke processen terug te pakken’, zegt Van Eemeren. In juni is een nieuw contract afgesloten met KPN, dat de clouddiensten levert voor het hosten van de kritieke gemeentelijke applicaties. Hierin heeft de gemeente haar eisen rond digitale soevereiniteit mee kunnen nemen. ‘Met KPN hebben we afgesproken dat we de overeenkomst tussentijds af kunnen bouwen, zodat Amsterdam op termijn ook kan aansluiten op de soevereine overheidscloud.’
In de aanbesteding heeft de gemeente niet bij voorbaat niet-Europese partijen uitgesloten. Wel is de eis gesteld dat een partij als voertaal het Nederlands heeft. ‘Dat had ook een Amerikaanse partij kunnen zijn. Hard uitsluiten kan niet. KPN kwam gewoon als beste uit de bus. Al die stellige quotes in de media dat alles wat Amerikaans is niet deugt, helpen niet. Het zijn vaak prima producten. Bij soevereiniteit gaat het erom dat je belangrijke data en kritieke processen op een veilige plek staan en we de Nederlandse en Europese economie vooruithelpen. Daarop moet de focus liggen.’
Dit artikel is een verdieping van een van de dilemma's die besproken werden tijdens de iBustuur Conferentie van september 2026 in Den Bosch
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.